Saturday, March 25, 2017

የፓርኮች ጥበቃ አሁንም ሥጋት እንዳጠላበት ተገለጸ


- የቱሪዝም መለዮ በአማርኛ ‹‹ምድረ ቀደምት›› ተብሏል
- አቶ ሀብተ ሥላሴ ከጠቅላይ ሚኒስትሩ ሽልማት አግኝተዋል
17 መጋቢት, 2009 
በቱሪዝም ትራንስፎርሜሽን ምክር ቤት አራተኛ መደበኛ ጉባኤ በፓርኮችና በሌሎች የአገሪቱ ቅርሶች ላይ ያንዣበቡ ችግሮች ሙሉ በሙሉ አለመቀረፋቸው ተጠቁሟል፡፡ በጠቅላይ ሚኒስትር ኃይለ ማርያም ደሳለኝ የሚመራው ምክር ቤቱ አባላት የሆኑ የክልል ርዕሰ መስተዳደሮችና የባህልና ቱሪዝም ቢሮ ኃላፊዎች፣ የቱሪዝሙ መሠረት የሆኑ የአገሪቱ ቅርሶች ጥበቃ ትኩረት ሊቸረው እንደሚገባም ገልጸዋል፡፡ መጋቢት 13 ቀን 2009 ዓ.ም. በሸራተን አዲስ በተካሄደው ጉባኤ አስተያየታቸውን የሰጡ የምክር ቤቱ አባላት በየአካባቢያቸው ካሉ የቅርስ ጥበቃ ተግዳሮቶች በመነሳት፣ በአፋጣኝ መፍትሔ ካልተበጀ ችግሩን መቅረፍ አዳጋች ወደሚሆንበት ደረጃ መደረሱ እንደማይቀር አመልክተዋል፡፡
የቱሪዝም ዘርፉን ለማሻሻል የቱሪዝም ትራንስፎርሜሽን ምክር ቤት ከተቋቋመበት ጊዜ ጀምሮ በተካሄዱ ጉባኤዎች፤ ከዚያ በፊትም ለችግሮቹ የመፍትሔ ሐሳቦች ቢቀመጡም፣ በሚፈለገው መጠን መሬት ወርደው ስለማይተገበሩ ዛሬም ስለችግሮቹ ለማውራት መገደዳቸውን የምክር ቤቱ አባላት ተናግረዋል፡፡
የታሪካዊ ሥፍራዎችና የፓርኮች ጥበቃ ጉዳይ የአብዛኞቹ የምክር ቤቱ አባላት ጥያቄ የነበረ ሲሆን፣ በአሳሳቢ ደረጃ ስለሚገኙ ቅርሶቻቸውም በአጽንኦት ተናግረዋል፡፡ የደቡብ ክልል ርዕሰ መስተዳድር አቶ ደሴ ዳልኬ እንደገለጹት፣ ነጭ ሳር ፓርክን ከተጋረጠበት አደጋ ለመታደግ በደቡብና ኦሮሚያ ክልሎች የጥምረት ሥራዎች እንዲከናወኑ ቢታቀድም ዕውን አልሆነም፡፡ ፓርኩ በሰዎች ሠፈራ ምክንያትም እየጠፋ ይገኛል፡፡ በተያያዥም የጥያ ትክል ድንጋዮች ይዘታቸውን የመቀየርና የመውደቅም አዝማሚያ እያሳዩ ነው፡፡ ‹‹ቅርሶችን ማስመዝገብ ብቻ ሳይሆን ጥበቃውም አብሮ መታየት አለበት፤›› በማለትም ተናግረዋል፡፡
ርዕሰ መስተዳድሩ እንደሚሉት፣ ኅብረተሰቡ የፓርኮች ባለቤት ሆኖ በቱሪዝም ከሚያስገኙት ገቢም ተጠቃሚ የሚሆንበት መንገድ ካልተፈጠረ ፓርኮች እስከወዲያኛው ሥጋት ያጠላባቸዋል፡፡ ማኅበረሰቡ የባለቤትነት ስሜት እንዲሰማው ካልተደረገ በስተቀር ዘላቂ ለውጥ እንደማይመጣም አክለዋል፡፡ ሐሳባቸውን የተጋሩት የአፋር ክልል ባህልና ቱሪዝም ቢሮ ኃላፊ አቶ መሐመድ ያዩ፣ ‹‹የአካባቢው ማኅበረሰብ ባይተዋር ሆኖ ፓርኮችን እናለማለን ብሎ ማሰብ ይከብዳል፡፡ ኅብረተሰቡንና ፓርኮችን ማስታረቅ ይገባል፤›› ብለዋል፡፡
ተመሳሳይ ቅሬታዎች የተሰነዘሩት ከሁለቱ ክልሎች ብቻ ሳይሆን ከሌሎችም  ሲሆን፣ የአማራ ክልል ባህልና ቱሪዝም ቢሮ ኃላፊ ሒሩት ካሰው (ዶ/ር)፣ በክልሉ ቅርሶች አመዘጋገብና ጥገና በርካታ ችግሮች እንዳሉ ተናግረዋል፡፡ ለቅርሶች ጥገና ሲካሄድ የቀደመ ይዘታቸውን አለመቀየራቸው በዋነኛነት ሊተኮርበት ቢገባም፣ ቅርሶች የሚጠገኑት በዚህ መንገድ አለመሆኑን አመልክተዋል፡፡ ‹‹ቅርስን የሚጠግነው ማነው? የሚጠገነውስ እንዴት ነው? የሚለው ሊታሰብበት ይገባል፡፡ የጣና ቂርቆስ ገዳም ጣሪያው ተነስቶና ግርግዳው ፈርሶ ነው ያለው፡፡ ታሪክና ማንነትም እየጠፋ ነው፤›› ሲሉም አስረድተዋል፡፡
ብፁዕ ወቅዱስ አቡነ ማትያስ ቀዳማዊ ፓትርያርክ ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳት ዘኢትዮጵያ ቅርሶች ነባርነታቸውን ሳይለቁ መታደስ እንዳለባቸው በአጽንኦት ተናግረው፣ በዚህ ረገድ ብቁ የሆኑ ባለሙያዎችን ማሰማራት መፍትሔ እንደሚሆን አመልክተዋል፡፡ በርካታ የብራና መጻሕፍት የሚቀመጡበት ሰፊ ቦታ ባለማግኘታቸው ታጭቀው እንደተቀመጡና ይህም ለብልሽት ዳርጓቸዋል ብለዋል፡፡ ፓትርያርኩ የጣና ቂርቆስ ገዳም ዕድሳትን እንደ ምሳሌ ጠቅሰው ስለ ዕድሳቱ መረጃ እንዳልደረሳቸውና የመረጃ ልውውጥ ቢኖር የተሻለ መሥራት እንደሚቻል ተናግረዋል፡፡
የባህልና ቱሪዝም ሚኒስትር ሒሩት ወልደማርያም (ዶ/ር) በጉባኤው ባቀረቡት ሪፖርት የፓርኮችን ይዘትና የቅርስ ጥበቃን በማሻሻል ረገድ የታዩ ለውጦች መኖራቸውን ቢገልጹም፣ አሁንም የተፈለገውን ያህል ውጤት አለመገኘቱን ተናግረዋል፡፡ ለምሳሌ በባቢሌና በነጭ ሳር ብሔራዊ ፓርኮች አካባቢ ያሉ ክልሎች በጋራ መፍትሔ እንዲፈልጉ ለማድረግ የተደረገው ጥረት ፍሬ አላፈራም፡፡ በማጎና በኦሞ ብሔራዊ ፓርኮች ሕገወጥ አደን ከመስፋፋቱም በላይ የስካውት አባላት ግድያ እየተባባሰ መጥቷል፡፡ የባቢሌ ዝሆኖች ግድያና በአብያታና ሻላ ሐይቆች ያለው የሕዝብ ሠፈራም በአሳሳቢ ደረጃ ይገኛል፡፡
በቅርስ ጥበቃ የላሊበላ ውቅር አብያተ ክርስትያናት፣ የአክሱም መካነ ቅርስና የይሓ መካነ ቅርስ ጥገናና የመሠረተ ልማት ዝርጋታ ተጠቃሽ ቢሆኑም በአገሪቱ ካሉት ጥገና የሚሹ ቅርሶች አንፃር ብዙ ይቀራል፡፡ የገንዘብና የባለሙያ ውስንነት የሚፈለገውን ርቀት ያህል እንዳይጓዙ እንዳገዳቸው ገልጸዋል፡፡ ከቅርሶች ጥበቃ ጎን ለጎን የመዳረሻ ልማት ለቱሪዝም መበልፀግ የሚጫወተውን ከፍተኛ ሚና ሚኒስትሯ ገልጸው፣ በቱሪስት መዳረሻ አካባቢዎች ያለው የክፍያ ሥርዓት ወጥነት ማጣቱ ሌላው ፈተና ነው ብለዋል፡፡
በመዳረሻ አካባቢዎች የክፍያ መዘበራረቆች እንደሚታዩና በመስተንግዶ ተቋማትም ተገቢ ያልሆነ የዋጋ ጭማሪ እንደሚደረግ ገልጸዋል፡፡ በተያያዥም በመዳረሻ አካባቢዎች ያሉ አስጎብኚዎችና ከሌላ አካባቢ ወደ ቱሪስት መዳረሻዎች በሚጓዙ አስጎብኚዎች መካከል ግጭት እንደሚፈጠርና የዋጋ ጭማሪም ቱሪስቶችን እንደሚያውክም ተናግረዋል፡፡ ሚኒስትሯ ለዚህ መፍትሔ ይሆናል ያሉት የቱሪዝም ዘርፉን ተዋናዮች ባጠቃላይ የሚመራ ገዥ የሕግ ማዕቀፍ ማዘጋጀትን ነው፡፡
በጉባኤው ከተነሱ ነጥቦች መካከል አገሪቱን በዓለም የማስተዋወቅ ጉዳይም ይገኝበታል፡፡ የኢትዮጵያ ቱሪዝም ድርጅት ዋና ዳይሬክተር አቶ ሰለሞን ታደሰ ባቀረቡት ሪፖርት በዓለም አቀፍ የንግድ ትርኢቶች በመሳተፍና የአገር ውስጥና የውጭ መገናኛ ብዙኃንን በመጋበዝ የተደረጉ እንቅስቃሴዎችን ገልጸው፣ ድርጅቱ በዌብሳይት፣ ፌስቡክ፣ ትዊተርና ሌሎችም ዲጂታል ማስታወቂያዎችን እየተጠቀመ መሆኑን አብራርተዋል፡፡
ሆኖም የሳይንስና ቴክኖሎጂ ሚኒስትር ጌታሁን መኩሪያ (ዶ/ር) ዓለም ከደረሰበት ቴክኖሎጂ አንፃር አገሪቱ እየተጠቀመችባቸው ያሉ ዲጂታል ማስታወቂያ መንገዶች ዘመን ያለፈባቸውና ውስን መሆናቸውን ተችተዋል፡፡ አገሪቱን እንዲጎበኙ ጥሪ የሚቀርብላቸው ሰዎች የሚጠቀሙበትን ቴክኖሎጂ የሚመጥን ሥርዓት መዘርጋት እንዳለበትም አሳስበዋል፡፡
ከጎረቤት አገሮች ውስጥ ኬንያ የዱር እንስሳትን እንቅስቃሴ ለመከታተልና መረጃ ለመያዝም የምትጠቀመውን ቴክኖሎጂ የጠቀሱት ሚኒስትሩ፣ በኢትዮጵያ ውስጥም መሰል አካሄድ እንደሚያስፈልግ ገልጸዋል፡፡ የአገሪቱን ሀብቶች በመመዝገብ፣ በመጠበቅና በማስተዋወቅም ቴክኖሎጂ ከፍተኛ ሚና ስላለው ከጥቃቅን ሙከራዎች የላቀ ሥራ መሠራት አለበትም ብለዋል፡፡
ጉባኤውን የታደሙ ሌሎች ሚኒስትር መሥሪያ ቤቶችም በየዘርፋቸው ከቱሪዝም ጋር በተያያዘ መሠራት ያለበትን ገልጸዋል፡፡ ከምክር ቤቱ አባላቱ ከተነሱ አስተያየቶች መካከል የኢትዮጵያ ደራስያን ማኅበር ፕሬዚዳንት ሙሴ ያዕቆብ (ዶ/ር) ያቀረቡት ይጠቀሳል፡፡ ቱሪዝምና ጥበብ እጅና ጓንት ሆነው መጓዝ እንዳለባቸውና በዘርፉ ያሉ ችግሮችን ጠቁሞ መፍትሔ በማመላከት ረገድ ጥበብ የሚጫወተውን ሚና አስረድተዋል፡፡ እንደ ምሳሌ የወሰዱት የብዙኃኑ የጉባኤው ተሳታፊዎች ጥያቄ የነበረውን የፓርኮች ጉዳይ ሲሆን፣ ነጭ ሳር ፓርክና የባቢሌ ዝሆኖች ስላንዣበባቸው አደጋ የሚያሳውቁ ጥበባዊ ሥራዎች ቢሠሩ የኅብረተሰቡን ትኩረት በቀላሉ እንደሚያገኙ ተናግረዋል፡፡
ሌላው የብዙዎች አስተያየት የነበረው ጉዳይ በቱሪዝሙ ዘርፍ ኢንቨስት የሚያደርጉ ባለሀብቶች የሚያገኟቸው ማበረታቻዎች ነው፡፡ ልዩ ልዩ ቁሳቁሶች ከቀረጥ ነፃ ከውጪ እንዲገቡ መፍቀድና ሌሎች ማበረታቻዎችም ለባለሀብቶች ቢሰጡም፣ ማበረታቻዎቹ የሚበዘበዙባቸው አጋጣሚዎች መኖራቸው ተጠቁሟል፡፡ በተለይም በሆቴልና መስተንግዶ ዘርፍ የሚሰማሩ አንዳንድ ግለሰቦች ከቀረጥ ነፃ የሚያስገቧቸውን ዕቃዎች ያላግባብ ገበያ ላይ እንደሚያውሏቸው ተገልጿል፡፡ ከብዝበዛው ባሻገር ኢንቨስትመንትን ለማበረታታት በየክልሎቹ ያለው የመሬት አቅርቦት ተመሳሳይ አለመሆኑን አቶ ሰለሞን ተናግረዋል፡፡ አዳዲስ የቱሪዝም ፕሮጀክቶችን ተግባራዊ ለማድረግም ማበረታቻ እንደሌለ አክለዋል፡፡
ከጉባኤው አባላት ለተነሱ ጥያቄዎችና ቅሬታዎች ምላሽ የሰጡት ጠቅላይ ሚኒስትር ኃይለ ማርያም፣ የምክር ቤቱ አባላት በየጉባኤው የሚነሱ የቱሪዝሙ ዘርፍ ችግሮች ተመሳሳይ እንደሆኑ መግለጻቸውን በተመለከተ፣ በየጉባኤው የሚቀመጡ የመፍትሔ ነጥቦች በሚመለከታቸው አካላት መተግበር እንዳለባቸው አስረግጠዋል፡፡ የመዳረሻ ልማትን በተመለከተ ባለሀብቶች ከፍተኛ አስተዋጽኦ ስላላቸው የባለሀብቶች ማበረታቻን የሚመራ የፖሊሲ አቅጣጫ ተጠንቶ እንዲቀርብ በሦስተኛው የምክር ቤቱ ጉባኤ ቢጠየቅም አልቀረበም፡፡ ጥናቱ በተባለው ጊዜ አለመቅረቡ አንድ ምሳሌ ቢሆንም ሌሎችም ዕቅዶችን እንዲተገብሩ ኃላፊነት የተሰጣቸው አካላት ለችግሮች መፍትሔ በመስጠት ፋንታ ደጋግመው ስለ ችግሮቹ ማማረር እንደሌለባቸው ተናግረዋል፡፡
በሌላ በኩል የመሠረተ ልማት ዝርጋታ ውስንነት ለቱሪዝሙ ማነቆ እየሆነ ነው የሚለውን ምክንያት እንደማይቀበሉ ጠቅላይ ሚኒስትሩ ገልጸው፣ ዋነኛ ተግዳሮት ለቱሪስቶች ምቹ ማረፊያ አለመኖሩ መሆኑን ገልጸዋል፡፡ የኤርፖርቶች መስፋፋት በዋነኛነት የመሠረተ ልማት ዝርጋታ ጥያቄን ይመልሳል ብለው፣ የባለሀብቶች በዘርፉ የመሰማራት ጉዳይ የበለጠ ጥያቄ እንደሆነ አክለዋል፡፡
በእርግጥ ከቀረጥ ነፃ መሆንን የመሰሉ ማበረታቻዎች መበዝበዛቸውን እንደ ምክር ቤቱ አባላት እሳቸውም ሳይጠቅሱ አላለፉም፡፡ ‹‹አንዳንድ ወሮበሎች ከቀረጥ ነፃ የመጣውን ዕቃ ሸጠው በልተዋል፤›› በማለት ለሆቴል ሥራ ከሚያስፈልገው በላይ ዕቃ አስገብቶ በመሸጥ ዘርፉ እንዳያድግ ያደረጉ ባለሀብቶችን ኮንነዋል፡፡
በፓርኮችና ቅርስ ጥበቃ እንዲሁም ቱሪዝሙን ለማበልፀግ የቴክኖሎጂ ግብዓቶችን በመጠቀም ረገድ የቀረቡት አስተያየቶች ተቀባይነት ቢኖራቸውም፣ ጉዳዩ የሚመለከታቸው አካሎች ቅሬታ ከማቅረብ ባለፈ ምን ያህል ኃላፊነታቸውን ተወጥተዋል? የሚለው የበለጠ ሊታሰብበት እንደሚገባ አመልክተዋል፡፡
በጉባኤው ‹‹ላንድ ኦፍ ኦሪጂንስ›› የሚለው የቱሪዝም መለያ ‹‹ምድረ ቀደምት›› የሚል አማርኛ ፍቺ ተሰጥቶታል፡፡ በጉባኤው እንደተገለጸው፣ ለመለዮው አማርኛ ስያሜ በመፈለግ የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ መምህራን የተሳተፉ ሲሆን፣ ‹‹ምድረ ቀደምት›› ከሚለው መጠሪያ በተጨማሪ ‹‹የቀደምት ምድር›› እና ‹‹መሠረተ ጥንት›› የሚሉ አማራጮች ቀርበው ምድረ ቀደምት፣ ገላጭ፣ ቀላልና በልቦና የሚቀር በመሆኑ ተመርጧል፡፡ በጉባኤው ‹‹የ13 ወር ፀጋ›› የሚለውንና ኢትዮጵያ ለዘመናት የተገለገለችበትን መለዮ በማመንጨትና በቱሪዝሙ የማስተዋወቅ ዕርምጃ ፈር ቀዳጅ በመሆንም ‹‹የቱሪዝም አባት›› በሚል የሚጠሩት አቶ ሀብተ ሥላሴ ታፈሰም ለአስተዋጽኦዋቸው ሽልማት ተበርክቶላቸዋል፡፡ ጠቅላይ ሚኒስትሩ ለአቶ ሀብተ ሥላሴ የወርቅ ፒን ያደረጉላቸው ሲሆን፣ 50 ሺሕ ብርና የምስክር ወረቀትም ተሰጥቷቸዋል፡፡



የቱሪዝም አባት አቶ ሀብተሥላሴ ታፈሰ የሚታወሱበት የ13 ወር ፀጋ መለያ

17 መጋ, 2009 ብርሃኑ ፈቃደ

‹‹እኔ ያደግሁት ውጭ አገር ነው፡፡ የትም ዓለም ላይ 13 ወር የለም፡፡ ፒራሚድ ሲታይ ግብፅ ነው፡፡ አይፈልታወር ሲታይ ፈረንሣይ ነው፡፡ የነፃነት ሐውልት ሲታይ አሜሪካ አለ፡፡ እኛ የምንታወቅበት የለንም ነበር፡፡ ሁሉ ነገር ከዘር፣ ከሃይማኖት ጋር የተያያዘ ነበር፡፡ ሳላውቀው አንድ ወቅት ላይ የ13 ወር ደመወዝ ይሰጠን ብዬ ጠየቅሁ፡፡ ወዲያው ይህንን ሐሳብ ወደ ቱሪስት መሳቢያነት መቀየር እንደሚቻል አሰብኩ፡፡ ሌላው ሁሉ ከዘር ከሃይማኖት ጋር የሚያያዝ ነበር፡፡ ላሊበላን ባደርግ ኢትዮጵያ በሙሉ ክርስቲያን ባለመሆኑ ችግር ነበረበት፡፡ የአሥራ ሦስት ወር ፀሐይ ግን ከምንም ነገር ጋር አይገናኝም፡፡ ምንም የፖለቲካና የሃይማኖት ንክኪ የለውም፡፡ አሁን ከዚያ የበለጠ ከተገኘ ደግሞ ቶሎ መተካት ነው፡፡ ምንም ችግር የለበትም፡፡›› በማለት በአንድ ወቅት ከሪፖርተር ጋር ባደረጉት ቃለ ምልልስ የተናገሩት አቶ ሀብተሥላሴ ታፈሰ በኢትዮጵያ የቱሪዝም ኢንዱስትሪ መሥራች፣ የአሥራ ሦስት ወራት ፀጋ (13 Months of Sunshine) በሚል መጠሪያ የአገሪቱ ቱሪዝም ለዘመናት ሲያስተዋውቅ የኖረውን መለያ የፈጠሩና በዘርፉ በርካታ ሥራዎችን ያስተዋወቁ፣ የተገበሩ የቱሪዝም አባት ናቸው፡፡ ባህልና ቱሪዝም ሚኒስቴር ይህንን ውለታቸውን ቆጥሮ ዕውቅና በመስጠት ለመጀመሪያ ጊዜ ሽልማት አበርክቶላቸዋል፡፡ ሰሞኑንም ከጠቅላይ ሚኒስትር ኃይለ ማርያም ደሳለኝ እጅ ለሁለተኛ ጊዜ ሽልማት ተበርክቶላቸዋል፡፡ በቱሪዝም መስክና በተያያዥ ጉዳዮች ላይ ሔኖክ ያሬድና ብርሃኑ ፈቃደ ከጥቂት ዓመታት በፊት አነጋግረዋቸው ነበር፡፡ ይኸው ቃለ ምልልስ ለትውስታ ይሆን ዘንድ እንዲህ ቀርቧል፡፡  
ሪፖርተር፡- በዘርፉ በጠቅላላው ኢትዮጵያን ለምን ያህል ጊዜ አገልግለዋል?
አቶ ሀብተሥላሴ፡- ከመጀመሪያው እ.ኤ.አ. ከ1954 ጀምሮ አገልግያለሁ፡፡ ያኔ ከውጭ አገር ወደ ኢትዮጵያ እንደመጣሁ በውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር ውስጥ እሠራ ነበር፡፡ ከዚያ በግድ ይህንን ሥራ [ቱሪዝምን] እንድሠራ አዘዙኝ፡፡ ገባሁበት፡፡ ከባድ ሥራ ነው፡፡ ያን ጊዜ ካሜራ ወደ ኢትዮጵያ አይገባም ነበር፡፡ ሲገባም ጉምሩክ ይይዘዋል፡፡ ፈቃድ ከማስታወቂያ ሚኒስቴር ማውጣትም ያስፈልግ ነበር፡፡ በዚህ ሰበብ ሁለት ጊዜ ታስሬያለሁ፡፡ ፎቶግራፍ ለምን ታነሳለህ ብለው ነው ያሰሩኝ፡፡ ያን ጊዜ ፎቶግራፍ የሚያነሳ ሰው ሰላይ ተደርጐ ይታሰብ ስለነበር ነው፡፡
ሪፖርተር፡- በቱሪዝም ሙያዎ ኢትዮጵያን ምን ያህል ያውቋታል?
አቶ ሀብተሥላሴ፡- ያልደረስኩበት ቦታ የለም፡፡ በእግር፣ በፈረስ፣ በግመል፣ በሄሊኮፕተር፣ በአውሮፕላን ሁሉ ተዘዋውሬ ከ100 በላይ ሰው ያልረገጣቸው የኤርትራ ደሴቶችን አይቻለሁ፡፡ ትልቅ ሀብት ናቸው፡፡ ቢያውቁበት በሚሊዮን የሚቆጠር ገንዘብ መሰብሰብ ይችሉ ነበር፡፡ በጋምቤላ በኩል ጂካው ድረስ ሄጃለሁ፡፡ የደቡብ ሱዳን ጠረፍ ነው፡፡ በኤርትራ በኩል ቤንአመር ድረስ ወዳለው የጠረፍ ቦታ ደርሻለሁ፡፡ ቤንሻንጉልን በሙሉ እስከ ሱዳን ድረስ አዳርሻለሁ፡፡ መሥራት ካስፈለገ ማየት፣ ማወቅ ግድ ይሆናል፡፡ ካየን፣ ካወቅን በኋላ ማውራት ይቻላል፡፡
ሪፖርተር፡- በእነዚህ ሁሉ ጊዜያት እርስዎ ብዙ ሠርተዋል፡፡ ከሠሯቸው መካከል አሁንም ድረስ የሚታወቀው ኢትዮጵያ የአሥራ ሦስት ወር ፀጋ የሚለው አገሪቱ መጠሪያ ነው፡፡ ይህ የኢትዮጵያ መለያ ለብዙ ጊዜ ያገለገለ ነው፡፡ አሁን መቀየር አለበት የሚሉ አሉ፡፡ ይቀየር ቢባል ምን ይሰማዎታል?
አቶ ሀብተሥላሴ፡- ሁልጊዜ አንድ ነገር ሲፈጠርና የሚበልጠው ሲገኝ ያንን ማየቱ ተገቢ ነው፡፡ በአንድ ወቅት ምክትል አፈንጉሥ ገብረ ወልድ ፎቅ ቤት ሠርተው ነበር፡፡ ያን ጊዜ በንጉሡ ዘመን የመንግሥት ግልበጣ ሙከራ ነበር፡፡ መንግሥቱ ንዋይ ደግሞ ጠንሳሽና የእኛም ዘመድ ነበር፡፡ ሰውየው ሰማይ ጠቀስ ፎቅ ሠርተሃል ተብለው ታሰሩ፡፡ ይህ ከሆነማ አፍርሱት ሲሏቸው የለም አንተን ነው የምናፈርሰው ብለው ገደሏዋቸው፡፡ አሁን ደግሞ በተገላቢጦሽ ሰማይ ጠቀስ ፎቅ እንዲሠራ ነው የሚፈለገው፡፡
ሪፖርተር፡- የአሥራ ሦስት ወር የፀሐይ ፀጋን እንዴት መረጡት?
አቶ ሀብተሥላሴ፡- እኔ ያደግሁት ውጭ አገር ነው፡፡ የትም ዓለም ላይ 13 ወር የለም፡፡ ፒራሚድ ሲታይ ግብፅ ነው፡፡ አይፈልታወር ሲታይ ፈረንሣይ ነው፡፡ የነፃነት ሐውልት ሲታይ አሜሪካ አለ፡፡ እኛ የምንታወቅበት የለንም ነበር፡፡ ሁሉ ነገር ከዘር፣ ከሃይማኖት ጋር የተያያዘ ነበር፡፡ ሳላውቀው አንድ ወቅት ላይ የ13 ወር ደመወዝ ይሰጠን ብዬ ጠየቅሁ፡፡ ወዲያው ይህንን ሐሳብ ወደ ቱሪስት መሳቢያነት መቀየር እንደሚቻል አሰብኩ፡፡ ሌላው ሁሉ ከዘር ከሃይማኖት ጋር የሚያያዝ ነበር፡፡ ላሊበላን ባደርግ ኢትዮጵያ በሙሉ ክርስቲያን ባለመሆኑ ችግር ነበረበት፡፡ የአሥራ ሦስት ወር ፀሐይ ግን ከምንም ነገር ጋር አይገናኝም፡፡ ምንም የፖለቲካና የሃይማኖት ንክኪ የለውም፡፡ አሁን ከዚያ የበለጠ ከተገኘ ደግሞ ቶሎ መተካት ነው፡፡ ምንም ችግር የለበትም፡፡
ሪፖርተር፡- ዛሬም ድረስ መሥራት የሚፈልጓቸው ብዙ ጉዳዮች አሉ፡፡
አቶ ሀብተሥላሴ፡- መርዳት ነው የምፈልገው፡፡ መሥራት ያለባቸው የተመደቡት ሰዎች ናቸው፡፡ እነርሱን ለመርዳት ዝግጁ ነኝ፡፡ አምስት ያህል ፕሮጀክቶች አሉኝ፡፡ ፍልውኃን በአግባቡ አልተጠቀምንበትም፡፡ ወንዶገነትና ሶደሬ አካባቢ ጥቅም ላይ ውሏል፡፡ ነገር ግን ከ3,000 በላይ ፍልውኃ በየቦታው አለን፡፡ ያ የማያልቅ፣ ከወርቅና ከከበረ ድንጋይ ሁሉ የበለጠ ሀብት ነው፡፡ ነገር ግን አልተሠራበትም፡፡ እኔጋ ጥናቱ አለ፡፡ ዩኔስኮ ውኃውን ጨምሮ ያገኘው ጉዳይ አለ፡፡ ጥናቱ በእጄ ስላለ ለመንግሥት እሰጣለሁ፡፡ ይሠሩበታል ብዬ አስባለሁ፡፡ አሁን ቱሪስቶች ያሉት እዚሁ ከጐናችን ነው፡፡ ዱባይ፣ ኤምሬቶች አሉ፡፡ ድሮ ዓረብ ድሃ ነው፡፡ አሁን ዓለምን የያዙ እነሱ ናቸው፡፡ ፍልውኃ አረንጓዴያማ መስክ ይወዳሉና አቅሙ ላላቸው ባለሀብቶች መስጠት ከተቻለ ሰው ይመጣል፡፡ ከዱባይ አዲስ አበባ የሦስት ሰዓት በረራ ብቻ ነው የሚያስፈልገው፡፡ ከአውሮፓና ከአሜሪካ ሰው ይመጣል ብሎ መጠበቅ ከባድ እየሆነ ነው፡፡ ቀውስ ላይ ናቸው፡፡ የቅርብ አገሮች ግን መምጣት የሚችሉበት አቅም አላቸው፡፡ በግብፅ ለሁለት ዓመት ቆይቻለሁ፡፡ አባቴ አምባሳደር ነበሩና በዚያ ኖረናል፡፡ በጣም ቃጠሎ ነው፣ ሲበዛ ሞቃት ነው፡፡ በክረምት ብቻ ወደ አሌክሳንድርያ እንሄድ ነበር፡፡ አሁንም በጣም ሞቃት ነው፡፡
ሪፖርተር፡- እርስዎ የአሥራ ሦስት ወር ፀጋ ብለው ነበር ብዙ ፀጋ አለን ማለት ነው?
አቶ ሀብተሥላሴ፡- ደመወዝ የለውማ፡፡ የአሥራ ሦስት ወር ደመወዝ አይከፈልበትም፡፡
ሪፖርተር፡- እንደ ኬንያ ያሉት አገሮች ግን የዱር እንስሳት ሀብት ብቻ እያላቸው ነገር ግን ብዙ የተጠቀሙበት ሁኔታ አለ፤
አቶ ሀብተሥላሴ፡- እነሱ ስላሠሩ ነዋ፡፡ እኛ አንሠራም፡፡ አንዱ ሲሠራ አሥሩ ወደኋላ ይጐትታል፡፡ ምቀኝነት አለ፡፡ የሐበሻ ፀባይ አብሮ መሥራት ስለሌለው መድረስ ያለብን ቦታ አልደረስንም፡፡
ሪፖርተር፡- አየር በዕቃ ሞልተው ለመሸጥ የሞከሩበት ጊዜ እንደነበር ይነገራልና ስለእርሱ ቢነግሩን?
አቶ ሀብተሥላሴ፡- የኢትዮጵያ አየር የትም ዓለም ላይ አይገኝም፡፡ አንድ ጊዜ ንጉሡ ጋር ገባሁና አየር ይሸጣል አልኳቸው፡፡ ገንዘብ ሚኒስትሩ መጡና ምን ይለፈልፋል ብለው አጣጣሉኝ፡፡ አጋጣሚ ሆኖ እ.ኤ.አ. በ1970 በኦሳካ ኤግዚቢሽን ነበርና ወደ ቶኪዮ ዞር ዞር ብዬ ለማየት ሄድኩ፡፡ አንድ ቦታ ላይ የፊጂ ተራሮች የሚል ጽሑፍ ያለበት ቆርቆሮ አየሁ፡፡ ሳነሳው ባዶ ነው፡፡ ውስጡ ያለው የፊጂ አየር ብቻ ነው፡፡ ሰው ገዝቶ በአፍንጫው መማግ ብቻ ነው፡፡ ይህንን ገዛሁና ወደ ንጉሡ አመጣሁት፡፡ ስጦታ አምጥቼሎታለሁ አልኩና ሰጠኋቸው፡፡ አንስተው ሲያዩ ምንም የሌለው መስሏቸው ምን ትቀልዳለህ አሉኝ፡፡ አየር ይሸጣል ያልኩዎትኮ ይኼ ነው፤ ገዝቼ መጣሁ አልኳቸው፡፡ ገንዘብ ሚኒስትሩን ጠሩና ታስታውሳለህ ያልከውን ይኸውልህ አየር ይሸጣል አሏቸው፡፡ ይኼንን አሁንም ማድረግ ይቻላል፡፡ አየር በዕቃ ሞልቶ እንዲማግ ማድረግና መሸጥ ይቻላል፡፡ ውኃ በፕላስቲክ እየተሸጠ እኮ ነው፡፡ ሰው ግን አያምንም፣ አይቀበልም፡፡ አገሪቱን ያጠቃት በምቀኝነት፣ በዘር፣ በሃይማኖት መከፋፈላችን ነው፡፡ አንድ ሆነን ካልሠራን ከባድ ነው፡፡ አሁን ብዙ ለውጥ መጥቷል፡፡ ከሞት የተመለስኩ ያህል የሚሰማኝ ጊዜ አለ፡፡ ሴቱ ሁሉ እንደ ልቡ ነው፡፡ ወደ ዱባይ ወደ መሳሰሉት አገሮች ሲሄዱ፣ ሲሠሩ የሚታዩ ቆነጃጅቶች ብዙ አሉ፡፡ በእኛ ጊዜ እንዲህ አይታሰብም፡፡ ብዙ ለውጥ አለ፡፡ የሰው አስተሳሰብ ተቀይሯል፡፡
ሪፖርተር፡- አንድ ኒውዝላንዳዊ ሚሊየነር ኢትዮጵያን በሄሊኮፕተር ጐብኝቶ መደነቁን ሲናገሩ ነበርና ስለእርሱ ቢገልጹልን?
አቶ ሀብተሥላሴ፡- ፓይለቱ የሰውየው ልጅ ባል ነው፡፡ ሰውየው ደግሞ ባለሄሊኮፕተር ነው፡፡ የእርሱ አስጎብኚ ከእኔ ጋር የሚሠራ ነውና ተዟዙሮ አይቶ እኔን ማየት ፈለገና እራት ጋበዘኝ፡፡ ተኝታችኋል አለኝ፡፡ በሄሊኮፕተር እየተዘዋወርን ከ125 በላይ አገሮች አይተናል እንደ ኢትዮጵያ የሚሆን ግን አላየንም አለኝ፡፡ ሰውየው የምንም ፍላጎት የላቸውም፡፡ ለጥቅም ብለው ነው እንዳይባል አገራቸው ኤምባሲ እንኳ እዚህ የላትም፡፡ ሰውየው ደግሞ እጅግ ባለጠጋ ናቸው፡፡ ቢሊየነር በመሆናቸው ለጉብኝት ብቻ ነው የመጡት፡፡ ያዩትን አይተው ተኝታችኋል አሉኝ፡፡
ሪፖርተር፡- የባህልና ቱሪዝም ሚኒስቴር ሽልማት ሲሰጥዎ፣ በሕይወቴ ለመጀመሪያ ጊዜ ለሽልማት ተጠራሁ ብለዋል፡፡ ለምንድን ነው ከዚህ በፊት ይህን ሁሉ ሠርተው ያልተሸለሙት?
አቶ ሀብተሥላሴ፡- ምቀኞች ስለሆንን፡፡ ሁሌም ሲጠሩኝ ለአንድ ወቀሳ ነው፡፡ ቤተክህነት ተጠርቼ በቴሌቪዥን ለምን እንዲህ ተናገርህ እባላለሁ፣ የአገር ውስጥ ገቢ ይጠሩኝና እወቀሳለሁ፡፡ ያን ጊዜ ከቀረጥ ነፃ ሱቅ ከፍተን ነበር፡፡ የእኛ ቢሮ ከመንግሥት ቢሮዎች ሁሉ ሀብታም የሚባለው ነበር፡፡ ያን ጊዜ ቱሪዝም በጀት 220 ሺሕ ብር ስለነበር በዚህ በጀት እንዴት አገርን ማሳደግ ይቻላል እያልሁ ከጃንሆይ ጋር እጨቃጨቅ ነበር፡፡ አንድ ጊዜ ቁልፉን ይዤ ሄድኩና ጃንሆይ ይኼንን መሥሪያ ቤት ለሒሳብ ሹም ይስጡት ደመወዝ ከመክፈል ውጪ ሌላ ሥራ መሥራት አልቻልኩም አልኳቸው፡፡ የዲውቱ ፍሪ ፈቃድ ስጡኝ ብዬ ጃንሆይን ጠየቅሁ፡፡ ኋላ ላይ ገንዘብ ሚኒስትሩ መጡና እኛ ኮንትሮባንድ መቆጣጠር አቅቶናል፣ ሀብተሥላሴ ደግሞ አናታችን ላይ ኮንትሮባንድ ለመፍጠር ይፈልጋል አሉኝ፡፡ ንጉሡም ሥራህ መቆጣጠር ነው እንጂ ሥራ አይሥራ ነው የምትለው ወይስ መቆጣጠር አልችልም ነው? ብለው ጠየቋቸውና ተፈቀደልኝ፡፡
ሥራው ሊጀመር ሲል ደግሞ ገንዘብ ስለጠፋ የአባቴን ካርታ ወስጄ ለአንድ እብድ ሰጠሁና 5,000 ዶላር ተበደርኩ፡፡ በሚሊዮን የሚቆጠር ብር ማግኘት ተቻለን፡፡ በአንድ ወቅት ከመላው ኢትዮጵያ የእኛ መሥሪያ ቤት ነበር ሀብታም የነበረው፡፡ አንድ ሚኒስትር ሲሾም በጊዜው እንዲነግድ አይፈቀድለትም ነበር፡፡ ለእኛ ተፈቅዶ ነበርና ብዙ ገንዘብ አስገብተናል፡፡ የአፍሪካ ኢኮኖሚክ ኮሚሽን ሕንፃ ተሠርቶ ሥራ ሲጀምር የእኛ መኪኖች ነበሩ የሚያገለግሉት፡፡ 46 ያህል ነበሩን፡፡ እኔ እንደ ሾፌር፣ እንደ አስጐብኚ፣ እንደ ፎቶግራፍ አንሺ እየሆንኩ ሠርቻለሁ፡፡ በኋላ ምቀኛ በዛና የዲውቲ ፍሪ ገንዘብ ወደ መንግሥት ይግባ አሉ፡፡ ያ አሠራር ዛሬ ቆይቶ ቢሆን ኖሮ አሥር ሚሊዮን ሰዎች በተሰማሩበት ነበር፡፡
ሪፖርተር፡- በጊዜው ሴቶችን ፎቶግራፍ ያነሱ ነበርና ከንጉሡ ዘንድ የገጠመዎት ጉዳይ አለ ይባላል፤
አቶ ሀብተሥላሴ፡- አዎ፡፡ አንዲት የጋምቤላ ሴት ፎቶግራፍ አንስቼ ነበር፡፡ ሴትየዋ ጡቷ ቆንጆ ነበርና አንስቼ ፖስተሩ ከመታተሙ በፊት ናሙናውን ለንጉሡ አስገብቼ ጠረጴዛ ላይ እደረድር ነበር፡፡ ንጉሡ መጥተው ሲያዩ ይኼ ምንድን ነው አሉና ጠየቁኝ፣ አይ ቱሪስቶች እንዲህ ማየት ይወዳሉ ስላቸው፣ አንተም ትወዳለህ ይባላል አሉኝ፡፡ በኋላ ታትሞ ሲወጣ ሳንሱር ይደረግ ነበር ራቁት እያሳየ ነው ብለው ንጉሡ ጋር መልሰው ይዘው መጡ፡፡ ንጉሡም አይተናል አሉና መለሷቸው፡፡ ከዚያ በኋላ የቱንም ነገር ከመሥራቴ በፊት ቀድሜ ለንጉሡ ስለማሳይ አይተናል እያሉ ሚኒስትሮችን ይመልሷቸው ነበር፡፡ ብዙ መሥራት አንወድም፡፡ ስንሠራ ደግሞ ምቀኛው ወደኋላ የሚጐትት ነው፡፡
ሪፖርተር፡- እርስዎ ለባህልና ቱሪዝም ሚኒስቴር እሰጣለሁ ካሏቸው ፕሮጀክቶች አንዱ አንድ ብር ቢያንስ በአንድ ዶላር መመንዘር የሚያስችል ነው ብለዋል፡፡ ይኼ አስማት አይደለም ሲሉም ሰምተናልና እንዴት ነው ይኼ የሚሆነው?
አቶ ሀብተሥላሴ፡- ይኼ አስማት አይደለም፡፡ እንዴት እንደሆን የምንነግረው ግን ለሚኒስትሩ ነው፡፡ እሳቸው ከተስማሙ በኋላ የእሳቸው ፕሮጀክት ይሁን፡፡ አሁን መናገሩ ጊዜው አይደለም፡፡ 

አዲሱን የቱሪዝም ልዩ መለያ አንግቦ ማንቀላፋት በታሪክ ያስጠይቃል!

17 መጋቢት, 2009  ሪፖርተር  ርዕሰ አንቀጽ

 የኢትዮጵያ ታሪካዊና ተፈጥሯዊ የቱሪስት መስህቦችን በተገቢው መጠን መጠቀም ቢቻል ኖሮ ድህነት አንገት የሚያስደፋ የዘመናት ዕጣ ፈንታ አይሆንም ነበር፡፡ እነዚህን ድንቅ መስህቦች ታቅፎ ለዘመናት በድህነት ውስጥ ተዘፍቆ መኖር አሁንም እንቆቅልሽ ነው፡፡ ይህች የቅድመ ዘር መገኛ የሆነች በቅኝ ገዥዎች ሳትደፈርና ወራሪዎችን ስትመክት የኖረች አገራችን በተለይ ከአንደኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ በግሪኮች፣ በሮማውያን፣ በፐርሺያውያን፣ በግብፃውያንና በመሳሰሉ ጥንታዊ ተጓዦችና ነጋዴዎች የምትታወቅ ናት፡፡ ታሪካዊ መስህቦቿ የሃ፣ አክሱም፣ ላሊበላ፣ ጎንደር፣  ሐረርና የመሳሰሉት ወደ አገሪቱ በመጡ የተለያዩ አውሮፓውያን አሳሾች ተጎብኝተዋል፡፡ እስካሁንም በድንቅ መስህብነታቸው ይታወቃሉ፡፡ በተፈጥሯዊ መስህብነት ደግሞ ታላቁ የስምጥ ሸለቆና በእሳተ ጎሞራ የተፈጠሩ በርካታ ሐይቆች፣ በ14 ጥብቅ ክልሎች ውስጥ የሚገኙ የዱር እንስሳት፣ አዕዋፋት፣ በአፍሪካ ትልቁ የጣና ሐይቅ፣ የታላቁ የጥቁር ዓባይ ወንዝ መነሻና ሸለቆ፣ ወዘተ ተጠቃሽ ናቸው፡፡ ሁሉን ዓይነት የአየር ንብረት (ደጋ፣ ወይና ደጋ፣ ቆላ፣ ውርጭ)፣ ከዳሎል ኤርታሌ እሳተ ጎመራ እስከ ስሜን ተራራ ቁር ድረስ የቱሪዝም ሀብቶቻችን ናቸው፡፡ እነዚህ መስህቦች ኢትዮጵያን በአፍሪካ ቁጥር አንድ ተመራጭ የቱሪስት መዳረሻ ማድረግ ሲገባቸው፣ የረባ ጥቅም ሳይገኝባቸው ዘመናት ነጉደዋል፡፡ በጣም ያስቆጫል፡፡ ከእንቅልፍ መባነን ያስፈልጋል፡፡
በቅርቡ አገሪቱ በቱሪዝም የምትታወቅበት ‹‹Land of Origins›› የሚባል የእንግሊዝኛ ስያሜ የያዘ ልዩ መለያ መውጣቱ የሚታወስ ሲሆን፣ ባለፈው ሳምንት ደግሞ የአማርኛ አቻ ትርጉሙ ይፋ ተደርጓል፡፡ በዚህ መሠረት ‹‹ምድረ ቀደምት›› የሚባል አዲስ ልዩ መለያ ተገኝቷል፡፡ ላለፉት 50 ዓመታት በሥራ ላይ የቆየውን ‹‹13 Months of Sunshine›› (የ13 ወራት ፀጋ) ተክቷል፡፡ የቱሪዝም ትራንስፎርሜሽን ምክር ቤት አራተኛ መደበኛ ጉባዔ ላይ ይፋ የተደረገው ይህ አዲስ ልዩ መለያ ወይም ብራንድ በጠቅላይ ሚኒስትሩ ነው የፀደቀው፡፡ የአገሪቱ የቱሪዝም አባት በመባል የሚታወቁትና ፋና ወጊው አቶ ሀብተ ሥላሴ ታፈሰም ዕውቅናና የወርቅ ፒን ሽልማት ተበርክቶላቸዋል፡፡ ከዚህ በመለስ ግን የሚጠበቅበትን ያህል መንቀሳቀስ ያቃተው የቱሪዝም ሴክተር መሠረታዊ ለውጥ እንደሚያስፈልገው መተማመን ተገቢ ነው፡፡ ቁጭ ብሎ ማንቀላፋት የሚያበቃበት ወሳኝ ጊዜ ላይ ነን፡፡
አገራችን ኢትዮጵያ በተለያዩ መስኮች ከፍተኛ ጉዳት የደረሰባት አገር ናት፡፡ ራሷን ከኮሎኒያሊስት ወራሪዎች ታግላ ነፃ የወጣች አገር ሕዝቧ ግን በነፃነት የመኖር መብት አላገኘም፡፡ በተለያዩ ሥርዓቶች በጭቆና ሥር ነው የኖረው፡፡ አሁንም በጣም ብዙ ርቀት ላይ ነው የሚገኘው፡፡ ከሰብዓዊና ከዴሞክራሲያዊ መብቶች ዕጦት በተጨማሪ ለአስከፊ ድህነት የተዳረገ ነበር፡፡ አሁንም ድህነት ይጫወትበታል፡፡ ረሃብ፣ ማይምነት፣ በሽታ፣ ኋላቀርነትና የመሳሰሉት መርገምቶች የአገሪቱ መገለጫዎች ሆነው ዘመናትን ተሸጋግረዋል፡፡ ይህችን የመሰለች በቱሪዝም መስህቦች የታደለች አገር አልምቶ የምድር ገነት መፍጠር ሲቻል ሲኦል ውስጥ መኖር ይዘገንናል፡፡ ይብዛም ይነስም ከድህነት ውስጥ ለመውጣት ትግል በሚደረግበት በዚህ ዘመን፣ በቱሪዝም ዘርፍ ውስጥ የሚታዩትን ችግሮች መንግሎ ለመጣል አለመቻል ያስጠይቃል፡፡ ሁሌም ዘርፉ ውስጥ የሚታዩትን ችግሮች ከማውሳት ይልቅ በጥናት ላይ የተመሠረተ መፍትሔ ማመንጨት ይመረጣል፡፡ ደካማ መዋቅርና ብቃት የሌላቸው ሰዎች ይዞ ውጤት መጠበቅ ይብቃ፡፡ መሠረታዊ ለውጥ ያስፈልጋል፡፡
የአገሪቱ ቱሪዝም ችግሮች ሲነሱ የመሠረተ ልማቶች አለመሟላት፣ በቴክኖሎጂ የታገዙ አሠራሮች አለመስፈን፣ ቱሪስቶችን በብዛት ለመሳብ አለመቻል፣ የተወዳዳሪነት ብቃት አለመፈጠር፣ ባለሙያ በሚባሉትም ሆነ በማኅበረሰቡ ውስጥ በቂ ግንዛቤ አለመኖር፣ የሚመለከታቸው አካላት ተቀናጅቶ ለመሥራት አለመቻል፣ በመስህቦች አካባቢ በዘፈቀደ የሚደረጉ የዋጋ ጭማሪዎች መበራከት፣ በዘርፉ የሠለጠኑ ብቁ ባለሙያዎች በሚፈለገው መጠን አለመኖር፣ ለቅርሶች የሚደረገው ጥበቃና እንክብካቤ አናሳነት፣ ፓርኮች በሕገወጦች መወረራቸው፣ የዱር እንስሳት ለአደጋ በመጋለጣቸው መሰደዳቸውና በአጠቃላይ ለቱሪዝም ዘርፍ ዕድገት ተፃራሪ የሆኑ ድርጊቶች መበራከታቸው ተደጋግሞ ይወሳል፡፡ ከዚህም አልፎ ተርፎ ኃላፊነት የማይሰማቸውና ደንታ ቢሶች ከሚፈጥሩት እክል በተጨማሪ፣ በዘርፉ ውስጥ ብቃት የሌላቸው ግለሰቦችና መዋቅሮች መኖራቸው ትልቁ ፈተና ነው፡፡ ይህንን ፈተና በወኔ ተጋፍጦ መሠረታዊ ለውጥ ማምጣት የግድ ነው፡፡
‹‹ኢትዮጵያ ምድረ ቀደምት›› የሚለው የቱሪዝም ልዩ መለያ የወጣው ያለምክንያት አይደለም፡፡ ይህች አገር የቅድመ ሰው ዘር መገኛ ናት፡፡ በሌላ በኩል በዓለማችን ዙሪያ በዓመት በመቶ ቢሊዮን ዶላሮች የሚገላበጥበት ቡና የተገኘው እዚህች ተዓምራዊ አገር ውስጥ ነው፡፡ የሰው ዘር ለመጀመሪያ ጊዜ እንደተገኘባት የተነገረላት አገራችን ኢትዮጵያ በቀደምትነቷና በጥንታዊነቷ ብዙ እየተባለላት፣ በታሪካዊና በተፈጥሮ መስህቦቿ ፀጋ ብዙ እየተነገረላት፣ በዚህ ዘመን እንደ ቀደምት ዘመናት ማንቀላፋት ኃጢያት ነው፡፡ የቱሪዝም አባት በመባል የሚታወቁት አንድ ተምሳሌታዊ ዜጋ በግል ጥረት ተዓምር መሥራታቸው እየታወቀ፣ በተቋማትና በሚመለከታቸው ወገኖች መካከል ተቀናጅቶ መሥራት አልተቻለም ሲባል ያሳፍራል፡፡ የዱር እንስሳት መጠለያዎች ያላግባብ ሠፈራ ሲፈጸምባቸውና የመስህብ አካባቢዎችን ለቱሪስቶች አመቺ ማድረግ አቅቶ ውዝግብ ሲፈጠር በተደጋጋሚ መስማት ያስደነግጣል፡፡ ጎረቤት አገሮች ከዱር እንስሳት ፓርኮች ብቻ ከኢትዮጵያ ልቀው ዳጎስ ያለ ገቢ ሲሰበስቡ፣ ለምን ብሎ አለመቆጨትና ለመሥራት አለመነሳት አስተዛዛቢ ነው፡፡ በዚህም ምክንያት መሠረታዊ ለውጥ ያስፈልጋል፡፡
በኮንፈረንስ ቱሪዝምና በግለሰቦች ጥረት የሚገኝ እዚህ ግባ የማይባል ገቢ ላይ ብቻ ከማተኮር ይልቅ፣ ጠብሰቅ ባለ ፖሊሲ የሚመራ ስትራቴጂካዊ ዕቅድ መንደፍ የግድ ነው፡፡ በዓለም አቀፍ የቱሪዝም ባለሙያዎችና አማካሪዎች ጭምር በመታገዝ የአገሪቱን የቱሪዝም ሀብት እንዲመነደግ ማድረግ ይገባል፡፡ በዘመናዊ ቴክኖሎጂዎች ድጋፍ በዓለም ዙሪያ የአገሪቱን የቱሪዝም ሀብት ማስተዋወቅ ጊዜ ሊሰጠው አይገባም፡፡ ችግሮችን ከማድበስበስ ይልቅ ፍርጥርጥ አድርጎ በመነጋገር በጥናት ላይ የተመሠረተ የውሳኔ ሐሳብ ማግኘት ግድ ይላል፡፡ ጠቅላይ ሚኒስትሩ የሚመሩት ምክር ቤት የሚመለከታቸው በሚባሉ አካላት ስብጥር ብቻ መገደብ የለበትም፡፡ የባለዕውቀቶች ስብስብ (መማክርት) አስፈላጊነት ይታሰብበት፡፡
ከማይዳሰሱ ቅርሶች የአገሪቱን ሃይማኖታዊና ባህላዊ በዓላት ወደ ገንዘብ መቀየር ለምን አይቻልም? ከኢትዮጵያ ጋር ቁርኝት የፈጠሩ ዓለም በሚያጨበጭብላቸው ዝነኛ የሬጌ ክዋክብት አማካይነት በዓመት አንዴ ታላቅ የሙዚቃ ፌስቲቫል በማዘጋጀት ዓለምን ወደዚህ ለማምጣት ለምን አይሞከርም? የታላቁ የዓባይ ወንዝ መነሻ የሆነችውን ኢትዮጵያ ለዓለም አስተዋውቆ ቱሪስቶችን በብዛት ማምጣት ችግሩ ምንድነው? በታሪካዊውም ሆነ በተፈጥሯዊ የቱሪዝም ሀብቶች በዓለም አቀፍ ባለሙያዎች ድጋፍ ከፍተኛ ቅስቀሳ በማድረግ አገሪቱን የቱሪዝም መዳረሻ ለማድረግ ተነሳሽነቱ ለምን ይጠፋል? ለቱሪዝም እንቅፋት የሆኑትን ደካማ ቢሮክራሲና ብልሹ ድርጊቶች ከሥር ከመሠረታቸው ፈነቃቅሎ በመጣል፣ በዕውቀት ላይ የተመሠረተ አሠራር ማስፈን ከተቻለ ከቱሪዝም ሀብት የሚገኘው ገቢ አስገራሚ ዕድገት ይመዘገብበታል፡፡ እንዲህ ያለ አስደማሚ ሀብት ይዞ አለመሥራት መርገምት ነው፡፡ እንደ ስሙና እንደ መለያው ሥራው ያማረ እንዲሆንና ስም ተሸካሚ ላለመሆን መነሳት ያስፈልጋል፡፡ አለበለዚያ ‹‹ኢትዮጵያ ምድረ ቀደምት›› የሚለውን ልዩና አስደማሚ መለያ አንግቦ የዘመናት ችግርን ማነብነብና ማንቀላፋት በታሪክ ያስጠይቃል!

From sports journalist to CAF delegate



He was born in Addis Ababa in 1935. His father was a fan of the St. George FC, and he used to go to schools to pick up players and take them to the stadium. So, he was always having time with his father. Later on, he got a job as a physical education teacher. After a while, he became the first Ethiopian sports journalist in 1957. He was the one who started broadcasting on sports from different stadiums. He also started sports programs on Radio Ethiopia. He used to write articles on sports in all newspapers, and since no one was interested in sports, he was pushing newspaper editors to run articles on sports. Then he wrote a book on Olympic Games in 1960. He was sent to the United Nations Mission in the Congo. Later on, he resigned from his position in the Ministry of Information and joined the United Nations. When he came back home, he started to help the Ethiopian Sports Federation, and served as secretary general of the Ethiopian Cycling Federation, public relations officer of the Ethiopian Football Federation (EFF), and Secretary General of the Ethiopian Olympic Committee (EOC), Tennis Federation, and Football League. Before he left the country, he helped with organizing the African Cup of Nations in 1968 and 1976.  CAF delegate of the Ethiopian Football Federation Fikru Kidane discussed with Dawit Tolesa of The Reporter the 39th CAF general assembly and issues related to Ethiopian football. Excerpts:
The Reporter: Can you tell me a little something about your journalism career abroad?
Fikru Kidane: Well, after leaving Ethiopia, I went to Paris and I worked for French newspapers France Football and L'Équipe. Then I started my own newspaper, Continental Sport, a bi-lingual (English and French) monthly magazine. I was also editor-in-chief of Olympic Review, a publication of the International Olympic Committee (IOC). That was my journalism career. But, I have also worked for the BBC, VOA, DW and Radio France International and others. From time to time, I like to write and comment on sport.  What’s more, I have covered Olympic games, football and world athletics championships for the last 14 to 15 years. I can say that I have covered all the major events and issues in world sport.
You have been serving as a CAF delegate for more than ten years. How was your time with CAF?
I was in CAF as delegate of the Ethiopian Football Federation or as a commissioner because of the late Yedenkachew Tesema. And later, I became advisor to the president. I was helping promote African football. I am also involved with many international organizations as a volunteer.
How did you find the 39th CAF General Assembly?
Well, there were outside forces like Egypt, Morocco and FIFA.  Most African countries didn’t support the current FIFA president, Gianni Infantino. So, he made a tour of Africa during the campaign. When they were here in Addis, African delegates were staying at the Hilton. Most of them were corrupted. Africa is known for corruption. Whenever there is an election, if they get paid, they vote for you. But, what I really dislike is to be a tool for outside forces. Even the Egyptians were against CAF because they argued that the marketing agency was charging too much for TV rights. Because the right was sold for a Qatari company without a bidding process, and I think they were not thrilled with that. Egypt, Morocco as well as FIFA took issues with the way TV rights were awarded. Unfortunately, the Ethiopian Football Federation was in the other group promoting its own interests.  Ethiopia always took a position favored by the majority of African countries.
Do you think it was a fair election?
It was not really democratic. I mean, with corruption you can be elected. Look, have you ever heard of Madagascar football, Liberia, Djibouti and Sierra Leone? So, you cannot count on decisions made at the political arena. At African Union meetings, agreements are reached to uniformly cast votes in support of a particular candidate. However, at the actual election, half of Africa decides to vote the other way. So, you cannot control anyone. They will tell you that they have voted for you, but the reality is otherwise.
What was the main reason that Africa has only one candidate?
The problem is they don’t nurture the young generation. There are too many old people who are still around. So, we don’t have a lot of choice. All the leaders who were elected here are not good at all.
How do you compare former CAF President Issa Hayatou to the newly minted Ahmad Ahmad?
The former president specialized in physical education. He worked in the Ministry of Sport. He was secretarial   general and president of the football federation of Cameron. He helped the Cameroonian national team to not only represent Africa at a World Cup but also become champions at the African Cup of Nations. He had a lot of experience and the he is the man who took over from Yedenkachew Tesema. He always defended the interest of Africa.
The newly elected president used to be president of the Madagascar football federation. They just picked him up. He was elected as a result of a campaign launched by others.
What is your comment over complaints that ex-CAF President Issa Hayatou could serve another term?
There is a double standard. Why is something totally acceptable in Europe but not in Africa? For example, take the case of Sepp Blatter; when he was last elected, he was 79.
How do you evaluate the performance of CAF? What do you think of the current status of Ethiopian sport federations?
Well, there are a lot of improvements. During the time when Yedenekachew Tessema was around, there was no money. Now TV rights generate revenue. Both FIFA and CAF are well-funded entities, even though they give money to national federations. So, it is better now when it comes to financial issues. And also they finance a lot of projects like referee courses, coaching courses and so on. If you want to promote football in Ethiopia, you need to train coaches who can read in different languages online. Unfortunately, in Ethiopia we don’t have that many book shops. But, different associations, like football and athletics, they should build libraries where people can go and read. So, we need more qualified people to promote sport. Some of the federations are run by less qualified people. It’s different with athletics, where there are people at the management who know much about athletics. But, in the other federations there is a shortage of experts.
 And we can’t develop sport without qualified people.
The late Ethiopian Yedenekachew Tessema was at the helm of CAF for almost 15 years and his contribution was prodigious.  Can you tell me something about his legacy?
He was my mentor and I learned a lot from him. He was a very intelligent person and he was the father of Ethiopian sport as well as that of Africa. He was helping African sports organizations.
Tell us about the status of football comparing your time to the current one?
During my time most of the players were from secondary school. Like Mengestu Worku, Anwar, Fisseha; all of them were from secondary school. Even players for military clubs like the air and police forces were from schools. They were endowed with great skill. But now, the sport in school is not as it used to be, and there are not enough spaces to practice sport. Now, children play on the street. So, we cannot say that sport is developing in Ethiopia without having the necessary infrastructure.
What could be the solution to that?
We have to develop school sport. Now, in most places there are a lot of students and they don’t have spaces to play. They build class-rooms on fields that used to be sport arenas. So, they must have football ground, and also for other sports as well. Sports authorities involved in management, they don’t even have the requisite knowledge about the sport. They have to plead with municipal authorities to allocate space for sport. How can you develop sport without having a place to play it?
Can you say something about the status of Ethiopian football and what needs to be done?
The first thing is to bring people who know well about the football. Then you have to organize youth competitions -- U-15, U-17 and U-20. There is no factory to go and buy players. We have to nurture young players. And also we need to have school competitions. We have to prepare the youth.
So what’s your next move? Anything you want to add?
I’m now over 80 years old.  I am currently working on two books, which I hope will be published soon. I always think about the status of Ethiopian as well as African sports. We are far behind when it comes to, say, facility, technology, finance and so on. So, everybody should contribute their level best to develop football. There are only three competent clubs in the Ethiopian league. The fans insult each other. This is not part of Ethiopian culture. We need treat each other respectfully.

Tuesday, March 14, 2017

በአማርኛ ቋንቋ ውስጥ ቀውስ አለን?




አቶ ልዑል ተወልደ መድኅን ካሕሣይ ነዋሪነቱ በካናዳ ቶሮንቶ ከተማ ነው፡፡ ኮምቦልቻ ተወልዶ አዲስ አበባ ያደገ ሲሆን፣ ከአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ በ1988 ዓ.ም. በአርክቴክቸርና በከተማ ፕላን በመጃመሪያ ዲግሪ ተመርቋል፡፡ ለአምስት ዓመታት የሥራና ከተማ ልማት ሚኒስቴር ጨምሮ በተለያዩ ተቋማት በሙያው ሠርቷል፡፡ ከ1993 ዓ.ም. ጀምሮ ኑሮውን በካናዳ በማድረግ በሙያው እየሠራ ሲሆን፣ ባለው የቋንቋ ጥናት ዝንባሌም መሠረት በአማርኛና በትግርኛ ቋንቋዎች ላይ ጥናቱን እያከናወነ ነው፡፡ በቅርቡ “Proposed Language Reform for Ethiopia” የተሰኘ የጥናት መጽሐፉን በካናዳ ለኅትመት አብቅቷል፡፡ በመጽሐፉና ተያያዥ ጉዳዮች ላይ አቶ ልዑልን ሔኖክ ያሬድ አነጋግሮታል፡፡   
ሪፖርተር፡- ያዘጋጀኸው መጽሐፍ ምንድን ነው? ይዘቱስ?
አቶ ልዑል፡- መጽሐፉ የተዘጋጀው በእንግሊዝኛ ነው፡፡ “Proposed Language Rerform for Ethiopia” የቋንቋ ሕዳሴ ለኢትዮጵያ እንደማለት ነው፡፡ ኢትዮጵያ ቋንቋዎቿን ታድስ ዘንድ ጊዜው አሁን ነው ብዬ አምናለሁ፡፡ በአገሪቱም የቋንቋ አጠቃቀም ተበላሽቷል የሚል እምነት አለኝ፡፡ እንዲያውም መበላሸት ብቻ ሳይሆን የቋንቋ አጠቃቀም ቀውስ ውስጥ ነች እላለሁ፡፡ መጽሐፉ ውስጥ በዝርዝር ጠቅሼዋለሁ፡፡ ያም የሚያሳድረው ማኅበራዊና ምጣኔ ሀብታዊ ተጽእኖ ይኖራል፡፡ ኢትዮጵያ ለምታልመው ዕድገት እንቅፋት የሚሆኑ ነገሮች በቀውሱ ምክንያት ይኖራሉ፡፡
ሪፖርተር፡- የቋንቋ አጠቃቀም ቀውስ ውስጥ ነች ሲባል ምንድን ነው ማሳያው?
አቶ ልዑል፡- ቀውስ ያልተጠበቀ ውጤት የሚያስከትል ነገር ነው፡፡ አንድ ሒደት ባንድ መንገድ እንደሚሄድ ጠብቀኸው ውጤቱ ግን ከዚያ ውጭ ሆኖ ስታገኘው ለያዥ ለገላጋይ ያስቸገረ ነገር ቀውስ ተከስቷል ማለት ነው፡፡ በቋንቋ አጠቃቀማችን ውስጥ ቀውስ ስለመኖሩ እጅግ በርካታ ማሳያዎች አሉ፡፡ ሰዋስዋዊ ጊዜ (ግራማቲካል ቴንስ) አንዱ ነው፡፡ ለምሳሌ ታምሜ ነበር፣ ታምሜያለሁ፡፡ በተለያዩ ጊዜያት ስለተከናወኑ ጉዳዮች ይናገራል፡፡ አግባብነት ያለውን ሰዋስዋዊ ጊዜ ካልተጠቀምኩኝ ግን መልዕክቴ የተዛባ ሊሆን ይችላል፡፡ በመግባባት ውስጥ ሰዋስዋዊ ጊዜ ትልቅ ተጽዕኖ አለው፡፡
ሌላው የሰዋስው ድምፆች አለመስተካከል በገቢርና ተገብሮ (አክቲቭና ፓሲቭ ቮይስ) የሚታየው ነው፡፡ ‹‹አበበ ጠረጴዛውን ሰበረው››፣ ‹‹ጠረጴዛው ተሰበረ›› ሁለቱ ተመሳሳይ መልዕክት ስለጠረጴዛው መሰበር አላቸው፡፡ ድርጊት የተፈጸመበት ነገር ጠረጴዛ መሆኑ ግልጽ ነው፡፡ ሁለቱ ድምፆች አጠቃቀማቸው ለየቅል ነው፡፡ ገቢር ድምፅ ድርጊት ፈጻሚው ላይ ሲያተኩር፣ ተገብሮ ግን ድርጊት ተቀባዩ ላይ ነው ትኩረት የሚያደርገው፡፡
በአማርኛና በትግርኛ ላይ የማስተውለው ሰዎች ድርጊት ፈጻሚውንና ተቀባዩን አዛብተው ያስቀምጣሉ፡፡ ብዙ ናሙናዎች መጥቀስ ይቻላል፡፡ ‹‹ራበኝ›› የሚለውን በምሳሌነት መውሰድ እንችላለን፡፡ በእንግሊዝኛ እንዳለው ተሸጋጋሪ ግሶች (transitive verbs) እና ኢተሸጋጋሪ ግሶች (intransitive verbs) በተጨማሪ በአማርኛና በትግርኛ ውስጥ እኔ እንደደረስሁበት ‹‹ኢተሸጋጋሪ›› በሁለት ይከፈላሉ፤ አክቲቭ ኢተሸጋጋሪና ፓሲቭ ኢተሸጋጋሪ የሚባሉ አሉ፡፡
ሪፖርተር፡- ገቢርና ተገብሮ ማለት ነው?
አቶ ልዑል፡- እንደዚያ ሊሆን ይችላል፡፡ የአማርኛውን ስያሜ ቃል ብዙ ስላለመድሁት፡፡ ‹‹ራበኝ›› ስንል ድርጊት ፈጻሚና ድርጊት ተቀባይ ልንከትበት ማለት ነው፡፡ ይህ የማይሻገር ግስ ስለሆነ መሆን ያለበት ‹‹ተራብሁ›› ነው፡፡ ሌላው ችግር ማብዛት ላይ ነው፡፡ ስሞችን፣ ቅጽሎችን ባጠቃላይ የቃላት አበዛዝ ላይ ችግሮች አሉ፡፡ አማርኛ የቃላት አበዛዝ ሕግጋት አሉት፡፡ በዢ ቃላትን ሳናበዛ ግን በብዙ ቁጥሮች ብቻ ተጠቅመን መጥቀስ ተገቢ አይደለም፡፡ ለምሳሌ ‹‹ሁለት በሬ›› ብለን መቆም አንችልም፡፡ ‹‹ሁለት በሬዎች›› እንጂ፤ ረዥም ሰዎች ሳይሆን ረዣዥም ሰዎች፡፡ ብዜት ላይ የሚታይ ሌላው አንዳንዶች መንግሥታቶች፣ ዓመታቶች ይላሉ፡፡ ይኼ ድርብ ድርብርብ የሆነ የአበዛዝ ነገር በመሆኑ በሰዋስው አነጋገር ጸያፍ ነው፡፡ ዓመታት ከግእዝ የተወሰደ ነው፡፡ የአማርኛ የማብዣ መንገድ ‹‹ኦች››ን ወስደህ ይህን ከግእዝ በተወሰደው ብዛት አመልካች ‹‹ኣት›› ጨምሮ ማቅረብ አይገባም፡፡ ከግእዝ የተወረሱት የአበዛዝ መንገዶች ፎርም ከሥነ ጽሑፍ አንፃር ተወዳጅነት አላቸው፡፡ ግራም ነፈሰ ቀኝ አንዱን መጠቀም ተገቢ ነው፡፡
ቀጥሎ ልጠቅስ የምችለው የቃላት አመራረጥ ነው፡፡ ከዚህ ጋር የሚያያዙ ይፋዊና ይፋዊ ያልሆኑ አነጋገሮች አሉ፡፡ ሊገኙ የማይገባቸው ቦታ ላይ የሚገኙ መንደርኛ አነጋገሮች አሉ፡፡ የቃላት አመራረጥን ስንመለከት የቃላት እጥረት ወይም ድህነት አለብን፡፡ ከብዙ አሠርታት በፊት ጀምሮ የታወቀ ድህነት ነገር ነው፡፡ አፄ ኃይለሥላሴ ለአንድ የቋንቋ ባለሙያ በ1920ዎቹ በጻፉት ደብዳቤያቸው ላይ የቋንቋ ድህነት እንዳለብን ጠቅሰው ነበርና የታወቀ ነው፡፡ ቮካብለሪያችን ወይም የቃላት ብዛት የለንም፤ ሲኖሩንም በአግባቡ አንጠቀምባቸውም፡፡
ለምሳሌ ሰዎች ‹‹ከእንቅልፌ ተነሳሁ›› ወይም ደግሞ ‹‹ተነሳሁ›› ይላሉ፡፡ ከመኝታ መንቃታቸውን ለማሳየት መሆን ያለበት ነቃሁ ነው፡፡ መነሳት በአካል ብድግ ብሎ መውረድን ያካትታል፡፡ አካላዊ ነገር ነው፡፡ መንቃት ግን አዕምሮአዊ ነገር ነው፡፡ እነኚህ በማኅበራዊ ሕይወት ብዙ ለውጥ ላያመጡ ይችላሉ፡፡ በሕክምና ወይም በሌሎች ረቂቅ አገባብ ላይ ግን ቁብ አላቸው፡፡ ስናድግ ሮኬት ወደ ሰማይ ማምጠቃችን፣ የኒኩለር ፊዚክስ፣ የአንጎል ቀዶ ሕክምና መሥራታችን አይቀር ይሆናል፡፡ እነዚህ ነገሮች በራሳችን ቋንቋ ልናከናውን የምንችልበት ብቃቱን ማዳበር የምንችለው ካሁኑ ነው፡፡
ሌላው ችግር የባዕዳን ቃላት በብዛት የመጠቀማችን ነገር አሳሳቢው ነው፡፡ ኢትዮጵያ ውስጥ ሥር ሰዷል፡፡ የባዕዳን ቃላትን ያለመከልከል የመጠቀማችን ነገር ሰነፎች እንድንሆን አደረገን፡፡ የራሳችንን ቃላት እንዳንፈልግና እንዳናዳብራቸው አደረገን፡፡
ስለዚህ በስንፍና ባዕዳን ቃላት ላይ ማተኮር ጀመርን፡፡ ባሁን ዘመን ተስፋፍቶ የሚገኘው እንግሊዝኛ ነው፡፡ ከዚህ በፊት ፈረንሣይኛና ሌሎች ቋንቋዎች ነበሩ፡፡ ያኔ ያሁኑን ያህል ብርታት አልነበራቸውም፤ ምክንያቱም ቴክኖሎጂው፣ ግሎባላይዜሽንም አልነበረም፡፡ ትምህርትም ብዙም ተስፋፍቶ ስላልነበር ድሮ ይመጡ የነበሩት ባዕዳን ቃላት ጊዜ ጠብቀው ዓመታትን ፈጅተው ይቀላቀሉ ነበር፡፡ ቋንቋም በቃላት ረገድ በዚያ በኩል ስለሚያድግ ብዙ አስጊ አልነበረም፡፡ አሁን ያለው ግን ቋንቋዎችን ሊደፈጥጥ ሊጨፈልቅ ሰዋስውንም ሊያበላሽ በሚችል መንገድ እየገቡ ነው፡፡ እንደደረስሁበትና መጽሐፌ ላይ እንደጠቀስሁት፣ የኛን ቋንቋዎች ሰዋስው የሚጎዱት የእንግሊዝኛ ግሶች ናቸው፡፡ ስሞችና ቅፅሎችም ጉዳት ያደርሳሉ፣ ግሶች ግን የዐረፍተ ነገሮች መሠረታዊ አካል፣ የዐረፍተ ነገሮችን ቅርፅ (መዋቅር) እና ግንባታ ወሳኝ በመሆናቸው ትኩረት ሊሰጣቸው ይገባል፡፡
ሪፖርተር፡- ከሥርዓተ ጽሕፈት ጋርስ የሚነሳ ነገር፤
አቶ ልዑል፡- የቋንቋው አጠቃቀም ቀውስ ሌላው ገጽታ ከጽሕፈት ጋር የሚያያዝ ነው፡፡ ከዚህ ላይ የማያቸው በርካታ ነገሮች አሉ፡፡ የመጀመሪያው የኛ ፊደል አልፋቤታዊ አለመሆኑ ነው፤ ሲሌቢክ (ቀለማዊ) ነው፡፡ አልፋቤታዊ ተነባቢና አናባቢ ያሉት ፊደል መሆኑ ነው፡፡ የኛ ፊደል ግን ተነባቢና አናባቢው በሆሄያት ውስጥ ተቀላቅለው ስላሉ ስላልተነጣጠሉ አልፋቤታዊ አይደሉም፡፡ ቀለማዊ ፊደል ናቸው፡፡ ለ1,700 ዓመታት ያህል ድንቅ ሥራ የሠራ ሀገራችንን ከሌሎች ሀገሮች ያልተናነሰ የጽሕፈት ባህል ያላት ሀገር ያደረገ ፊደል ነው፡፡ ልንኮራበት ልንመካበት የሚገባ ፊደል ነው፡፡
ነገር ግን አሁን ሌላ ወቅት፣ ሌላ ትውልድ፣ ሌላ ቴክኖሎጂያዊ ፍላጎት ላይ ደርሰናል፡፡ ይህንን የደረስንበትን የቴክኖሎጂ ዘመን የመግባቢያ ፍላጎት እየጎለበተ ለማሳካት የሚበቃ ዓለማቀፋዊ ብቃት ያለው ፊደል ሊኖረን ይገባል ብዬ አምናለሁ፡፡ ቀለማዊ ስለሆነ አዲስ ድምፅ በመጣ ቁጥር አዲስ ቀለም መፍጠር ሊኖርብን ሆነ፡፡ ወይም ድምፆች በተለያየ ሁኔታ ሲዋዋጡ ሌላ መልክ ይሰጧቸዋል፡፡ አንዳንድ የተባዙ ቃላትን ተመልክቶ መሠረታዊ ቃሉ የቱ እንደነበረ ለማወቅ አስቸጋሪ ይሆናል፡፡ ያ ደግሞ ሌላ የሚያመጣው የስፔሊንግ ወይም የፍደላ ችግርን ነው፡፡ አንዱን ቃል እንዴት ነው የምፈድለው (ስፔል የማደርገው)፣ አንተ ከምትፈድለው የተለየ ሊሆን ይችላል? በአክሰንትም ሆነ በተለያዩ ምክንያቶች ቀለሞቹ መሠረታዊ የሆነውን የቃሉን ፊደሎች ስለሚያዛቡ ማለት ነው፡፡
ከሥርዓተ ጽሕፈት ጋር በተያያዘ ሁለተኛው ችግር ያልኩት የሆሄያት አላግባብ የመብዛት ነገር ነው፡፡ በአማርኛ መሠረታዊ እቅፍ ውስጥ ያሉት ሆሄያት 33 ናቸው፡፡ እንደገና ሰባት ዐምዶች አሉ፡፡ ሲባዙ 231 ይሆናሉ፡፡ ቅጥያ እቅፍ ውስጥ ያሉ ሆሄያት ሏ፣ ሟ፣ ሯ፣ ሷ፣… የሚባሉት ሲታከሉበት ቁጥሩ ይጨምራል፡፡ በኦሮምኛና በሌሎች ቋንቋዎች እነሱንና ሌሎች ምልክቶችን ስንደምር ወደ 500 የሚጠጉ ዩኒኮድ ውስጥ የገቡ የኢትዮጵያ ሆሄያት ወይም ቀለማት አሉ፡፡ ፓንኩቴሽን መብዛቱ ችግር የለውም፡፡ ለጽሑፍ የምንጠቀምባቸው መሠረታዊ ሆሄያት ግን መብዛት የለባቸውም፡፡ ትምህርት ላይ የሚያሳድሩት አሉታዊ ተጽዕኖ አለ፡፡ ልጆች ፊደልን ለማጥናት የሚፈጅባቸውን ጊዜ የሚወስደው አሰልቺና አስቸጋሪ መንገድ ሊወገድ ይገባዋል፡፡
ሌላው የሆሄያቱ መብዛት የሚያስከትለው ችግር መዝገበ ቃላት ውስጥ ቃላትን ስንደረድር ፊደላዊ ቅደም ተከተልን ተከትለው እንዲመጡ ማድረግ አለብን፡፡ ሆሄያቱ ከበዙ ግን ያንን ቅደም ተከተል እንድንስት ያደርጋሉ፡፡ አብዛኛው ሰው ቅደም ተከተሉን አያስታውሰውም፡፡
ሁሉንም ለማስታወስ አስቸጋሪ ነው፡፡ ምክንያቱም ቅደም ተከተላችን በቁመት አለ፣ እንደገናም በወርድ አለ፡፡ ሀለሐመሠረሰ ካልን በኋላ እንደገና ሁሂሃሄህሆ፡፡ የበለጠ አስቸጋሪ ያደርጉታል፡፡
ሪፖርተር፡- የሆሄያት መብዛት በተመለከተ አንዳንዶች ‹‹ለአንድ ድምፅ አንድ ምልክት›› የሚል ሥነ ልሳናዊ እይታ የሚያራምዱ አሉ፡፡ አማርኛ የወረሰው የግእዙን የፊደል ገበታ ነው የሚል ነገር አለ፡፡ አማርኛ የሞክሼ ሆሄያት ነባር ድምፅ ጠፍቶበታል፡፡ በሌላ በኩል በአገባብ ላይ ትርጉም ሊያመጣ የሚችል ይኖራል፡፡ ሥርዓተ ጽሕፈትን ለማስተካከል ምን መደረግ አለበት ትላለህ? በመጽሐፍህ የሰጠኸው የመፍትሔ ሐሳብ ምንድን ነው? ለምሳሌ የኢትዮጵያ ቋንቋዎች አካዴሚ ሞክሼዎቹን ሆሄያት አስወግዶ ያዘጋጀው መዝገበ ቃላት አለ፡፡
አቶ ልዑል፡- በአማርኛ ከአንድ በላይ ቀለማት አንድ ድምፅ ወክለው ይገኛሉ፡፡ ወይም ደግሞ ለአንድ ድምፅ ተጠሪ ሆነው ይገኛሉ፡፡ በሌሎች ቋንቋዎች ለምሳሌ በትግርኛና በግእዝ የየራሳቸው አገባብ አላቸው፡፡ ለምሳሌ ሀሌታው ሀ፣ ሐመሮ ሐ በትግርኛ የተለያየ አገባብ ነው ያላቸው፡፡ ድምፆቻቸውም እንዲሁ የተለያየ ነው፡፡ በግእዝም እንደዚያ እንደነበር መገመት አያዳግትም፣ የታወቀም ነው፡፡ በኋላ ላይ ግን አማርኛ ድምፆቹን እየሳተ፣ ድምፆቹን እያቀራረበ ሄደና የተወሰኑ ቀለሞች አንድ ድምፅ ብቻ እንዲተኩ እየሆኑ ሄዱ፡፡ ለምሳሌ አሌፉን አ እና ክቡን ዐ ብንመለከት በትግርኛ የተለያዩ ድምፆች ነው ያላቸው፤ በግእዝም እንደዛው፡፡ በአማርኛ ግን አንዳይነት ነው፡፡ ሁለቱን ፀ፣ጸ ብንመለከት ትግርኛ አንዱን ከፊደሉ አውጥቶታል፡፡ አማርኛ ግን ሁለቱን አቅፎ በአንድ ድምፅ ይዟል፡፡ ስለዚህ አሻሚ ናቸው፡፡ ፀሐይን የተለያዩ ሰዎች በተለያየ መንገድ ነው የሚፈድሉት፡፡ መጽሐፌ ላይ አስፍሬዋለሁ፣ ለፀሐይ ብቻ ዐሥር የተለያዩ የአፈዳደል (ስፔሊንግ) ዓይነቶች አሉ፡፡ ይኸ ለዕድገት ጠቃሚ አይደለም፡፡ ሥርወ ቃላዊ (ኢቶሞሎጂካል) የሆኑ የቃላት መሠረት ተከትለህ ‹‹ዓይን›› የትኛውን እንደምትከተል ‹‹አሥር›› ወይም ‹‹አንድ›› ለሚለው የትኛውን እንደምትጠቀም ወደ ግእዙ ሄዶ መመልከትና ርሱን አስታከን እንምጣ የሚለውን ነገር መጠቀም ይቻል ነበር፡፡ ከዚህ ቀደም የተለያዩ ምሁራን ሐሳቡን አቅርበው ተሞክሯል፡፡ ውጤቱ ግን እንደዚያ ሊሆን አልቻለም፡፡
አማርኛ ድምፆቹን አስቀድሞ ስለረሳቸው የአፈዳደል ችግር እንዲፈጠርብን አድርጓል፡፡ ቃላቱን በመዝገበ ቃላቱ በአግባቡ ካልደረደርናቸው አንድ ሰው ቋንቋን ለመማርም ሆነ ቋንቋን ለማሳደግ የተቀመጠ ነገር ላይኖረን ማለት ነው፡፡
የማቀርበው የመፍትሔ ሐሳብ እነኚህ ሆሄያት በመብዛታቸው ምክንያት የተፈጠረብን ችግር እጅግ ብዙ በመሆኑ ከዚህ በፊት ኢቶሞሎጂካሊ የሆነ ዓይነት ድምፅ የነበራቸውን ቀለማት ችላ ብለን አንድ ዓይነት ሆሄ ብቻ ስለሰጠናቸው የሚመጣው ችግር ብዙ አይደለም፡፡ ከዚያ ይልቅ ቃላቱ የሆሄያትን ብዛት ቀንሰን በአግባቡ ያሉንን ብንጠቀም የሚመጣው ጥቅም እጅግ በጣም የበዛ ነው፡፡
ሪፖርተር፡- ሰዋስውን (ግራመርን) በተመለከተስ ያነሳኸው ነጥብ አለ? በዘመናችን እንደ ክፍተት የሚነሳው የአማርኛ ሰዋስው እንደቀደመው ጊዜ እምብዛም ትኩረት እንዳላገኘ ይነገራልና፡፡
አቶ ልዑል፡- ስለሰዋስው በመጠኑ ጠቅሼያለሁ፡፡ የሚቀጥለው መጽሐፌ ግን ሙሉ በሙሉ ስለሰዋስው የምገልጽ ይሆናል፡፡ ሰዋስው ለአንድ ቋንቋ መሠረታዊ ነገር ነው፡፡ የመግባቢያ ደንብ የቋንቋን ሕግጋት ይዟል፡፡ ለሒሳብ ሕግጋት እንዳሉት ሁሉ ለቋንቋም አሉት፡፡ ታሪካችን ቋንቋችን ብለን ለመኩራራት ሳይሆን የሰዋስው ሕግጋት እኛን እንድግባባ መሠረት ስለሚሆኑን ነው፡፡ እኔ የምረዳው የሰዋስው ሕግ ተጠቅመህ አንተ ስታናግረኝ ሐሳብህ ምን እንደሆነ ያለጥርጥር እረዳሃለሁ፡፡
ሰዋስውን መማር ተገቢ የሚሆነው ስለዚህ ነው፡፡ በዓመታት ውስጥ ለውጥ እንደሚኖርም ይታወቃል፡፡ ለውጥ ሲከሰት በከተማና በገጠር፣ ወይም በተማረውና ባልተማረው፣ በውጭ አገርና በአገር ውስጥ ባለው መካከል መግባባት ላይኖር ፍትሕ ሊጠፋ ነው ማለት ነው፡፡ መልካም አስተዳደር ከቋንቋ ጋር የተያያዘ ነገር እንዳለው በመጽሐፌ ውስጥ አበክሬ ጠቅሻለሁ፡፡
ሪፖርተር፡- በቋንቋ ውስጥ መዋዋስ ያለ ነገር ነው፡፡ እንግሊዝኛ ከላቲን ይወሰዳል፣ አማርኛም ከግእዝ እንዲሁ፡፡ ለክብረትም ለክብደትም ተብሎ የሚወሰዱ ቃላት አሉ፡፡ ይህ እንዳለ ሆኖ ‹‹ሳይቸግር ጤፍ ብድር›› ሆኖ ገላጭ ቃላት እያሉ ባዕድ ቃላት እየገቡ ነው፡፡ ለምሳሌ ከቅርብ ዓመታት ወዲህ ዳይሬክቶሬት፣ ዳይሬክተር ጄኔራል፣ ትራንስፎርሜሽን ወዘተ እየታዩ ነው፡፡ መምሪያ፣ ዋና ዳይሬክተር፣ ውላጤ ማለት እየተቻለ በመዝገበ ቃላቱ ውስጥም ኖረው አገልግሎት እየሰጡ እያሉ መጠቀም አልተፈለገም፡፡
አቶ ልዑል፡- ለአንዳንድ ቃላት አቻ ስያሜ መፍጠር ይቻል ነበር፡፡ የትምህርት ቤት ዳይሬክተርን ርዕሰ መምህር ተብሎ እንደተጠራው ማለት ነው፡፡ ጥሩ ቃል ነው፡፡ የውጭ ቃላትን በመፍቀዳችን ምክንያት ችግር መጥቷል፡፡ አንዴ የከፈትከው በር መልሰህ ለመዝጋት በጣም አስቸጋሪ ነው የሚሆነው፡፡ ቋንቋው እንዲበከል በማድረጋችን ሰዎች ለተራ ቃላት እንኳ ጠረጴዛ፣ ወንበር፣ ሳጥን፣ መኪና፣ ሕንፃ፣ እናት፣ አባት እንግሊዝኛ መጠቀም ጀመሩ፡፡ አንዳንዴ ግለሰቦችን መውቀስ አስቸጋሪ ነው የሚሆነው፡፡ በአፄ ኃይለሥላሴ ቀዳሚ ዘመን ከሁለተኛ ደረጃ ጀምሮ በእንግሊዝኛ መስጠት የተጀመረው በወቅቱ ብቁ የሆኑ መምህራን ባለመኖራቸው ከእንግሊዝ፣ አሜሪካ፣ ሕንድ መጥተው ያስተምሩ ስለነበር ነው፡፡
እኛ በቅኝ ሳንገዛ ኖረን አሁን ብዙ የተማረ ኃይል ኖሮ እንዴት በውጭ ቋንቋ ብቻ ትምህርቱ ይሰጣል? ያኔ የነበረው የመምህራን እጥረት አሁን የለም፡፡ በእንግሊዝኛ እስከ 21ኛው ክፍል ዘመን ዕውቀትን ትምህርትን ለምን እናስተላልፋለን፡፡ ባንድ በኩል ስናየው መንግሥት የቋንቋ አጠቃቀም ላይ የተዛባ ፖሊሲ ስላለው የመጣ ነገር ነው፡፡ በተለያዩ ጊዜያት እንግሊዝኛ የመማርያ ቋንቋ እንዳይሆን ባለሙያዎች በወቅቱ መክረው ነበር፡፡ በደርግ ዘመን በትምህርት ሚኒስቴር ተቋቁሞ የነበረ አንድ የጥናት ቡድን እንግሊዝኛው ቀርቶ በአማርኛ እንዲሆን ሐሳብ አቅርቦ ነበር፡፡ [በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ለመጀመሪያ ዓመት የፍልስፍና ትምህርት በአማርኛ ለአንድ ዓመት ተሰጥቶ ነበር] በወቅቱ ጦርነትና ረሀብ የተለያየ ችግርም ስለነበረ አርቀን ማሰብ አልቻልንም፡፡ የአስተሳሰብ እጥረት ነው፡፡ ማንም ሀገር በባዕድ ቋንቋ ተጠቅማ ያደገች የለችም፡፡ ቻይና፣ ጃፓን፣ ኮሪያ፣ እስራኤል በራሳቸው ቋንቋ የበለጸጉ ናቸው፡፡ ከየት በመጣ ሞዴል ነው በተውሶ ቋንቋ እየተንገዳገድን የምንማረው? ይህ ክስተት ያመጣው ከእነዚህ ተቋማት የወጡ ምሁራን ሳይማር ያስተማራቸውን ገበሬውንም ሌላውን ኅብረተሰብ የእንግሊዝኛ ቋንቋ መለማመጃ ያደርጉታል፡፡ ኅብረተሰቡ ምን እየተናገሩ እንደሆነ ላይገነዘብ ይችላል፡፡ እንደ ሕዝብ ልናፍር ይገባል፡፡ ባለሥልጣናት ያለመከልከል የእንግሊዝኛ ቃላትን እየቀላቀሉ ሲናገሩ ይደመጣል፡፡ ይህ የመልካም አስተዳደር እጥረት፣ ጉድለት ነው፡፡ ኢፍትሐዊ ነው ብዬ የማምነው፡፡ መንግሥት በዓዋጅ ደረጃ የአገሪቱ መማሪያ ቋንቋ ማስተካከል ይገባዋል፡፡
በሌላ በኩል ማስታወቂያዎች በጣም በሚገርም ሁኔታ በውጭ ቋንቋ ተወረዋል፡፡ ከአገሬ ከመውጣቴ በፊት አብዛኞቹ በየመንገዱ የሚለጠፉም ሆነ በጽሑፍ የሚሠራጩት ባብዛኛው በአገር ቋንቋ ነበር፡፡ አሁን ግን አንዳንዱ እንዲያውም የአገር ቋንቋ ፈጽሞ የሌለባቸው ማስታወቂያዎችም ተመልክቻለሁ፡፡ በጣም ነው የማዝነው፤ በዓዋጅ የቋንቋ ፖሊሲ አውጥቶ ማስገደድ አለበት፡፡
ሪፖርተር፡- የመጽሐፉ ተደራሽነት ለማን ነው? በእንግሊዝኛ ቋንቋ ተዘጋጅቶ በካናዳ ነው የታተመው፤ በአማርኛስ አዘጋጅተኸዋል?
አቶ ልዑል፡- ተደራሽነቱ ለመንግሥት ሰዎች ነው ብዬ አስባለሁ፡፡ ለትምህርት ሚኒስቴርና ለሚመለከታቸው አካላት ነው፡፡ ፊደልን ያለአዋጅ ሕዳሴ ማድረግ አይቻልም፡፡ ምሁራንም ሊተቹበት ይገባል፡፡ በአማርኛ ያልጻፍኩት በስንፍና በቸልታ ምክንያት አይደለም፡፡ የተለያዩ ምክንያቶች ነበሩ፡፡ አንደኛው እንዲታደስ ሐሳብ የማቀርብበት ቋንቋ ራሱና ሥርዓተ ጽሑፉን ተጠቅሜ መጽሐፍ ብጽፍ ለማስረዳት እጅግ አድካሚ ይሆናል፡፡
ሌላ እንደምንም ተቸግሬ ልጻፍ ብል የሚመጣው ችግር ቴክኒካዊ ቃላትን በምን ልተካቸው እችላለሁ? በዩኒቨርሲቲ ምሁራን የተሠሩትን አላየኋቸውም፤ አቻ ቃላትን ለማምጣት የራሴን ትርጉም ከሰጠሁት ሌሎች ላይረዱ ይችላሉ፡፡ መጀመሪያ ትኩረት መስጠት የምፈልገው የቋንቋ ሕዳሴና የፊደላቱ ሕዳሴ ይሆናል፡፡ እዚህ ላይ ቃላት የምፈጥር ከሆነ ሰዎች ስለማይገነዘቡት ለነርሱ ለማስረዳት ሌላ ጣጣ ውስጥ መግባት ይሆናል፡፡ እነኚህ የመሰሉ ምክንያቶች አስገደዱኝ፡፡ በውጭ ዓለሙ የመታተሙ ነገር ነዋሪነቴ እዚያ በመሆኑ ነው፤ መንግሥት ግን የተወሰኑ መጻሕፍትን ገዝቶ በተለያዩ ቤተ መጻሕፍት በማስገባት ለተጠቃሚዎች ለአንባቢዎች መድረስ ይችላል፡፡ አነስተኛ ወጪ አውጥቶም ኅብረተሰቡ በሚገባው መልኩ ማስተርጐም ይችላል፡፡
ሪፖርተር፡- ኢትዮጵያ የራሷ አኀዝ (ቁጥር) አላት፤ ግን እምብዛም አይታወቅም፡፡ መጻሕፍት ሲታተሙ ከዋናው ገጽ በፊት ያሉት ገጾች ለማመልከት ከግእዝ ቂጥር ይልቅ የሮማን ቁጥር ይጠቀማሉ፡፡ ከዚህስ አንፃር የምትለው ምንድን ነው?
አቶ ልዑል፡- የቁጥር ምልክቶቻችንን አለማወቅ እጅግ አሳዛኝ ነው፡፡ እንዲያውም በኢትዮጵያ የቋንቋ አጠቃቀም ቀውስ ስለመኖሩ ከሚያሳየን ነገር አንዱ የቁጥራችን ጉዳይ ነው፡፡ አንድ ሰው የሮማን ቁጥርን ተጠቅሞ አሳይቶ፣ የግእዙን ፫ ላያሳይ መፍቀዱ ከአዕምሮዬ በላይ ልገነዘበው በፍጹም አልችልም፡፡ ኢንዶ አረቢክ የሚባለው ከ0 እስከ 9 ያለው የቁጥር ምልክት ዓለማቀፋዊ መግባቢያ ሆኗል፡፡ ስሌትን ያለነርሱ መሥራት አይቻልም፡፡ የሮማንም ሆነ የግእዝ ቁጥሮች ለረቀቀ የዴሲማል ሒሳብ ሊሆኑ እንደማይቻል ይታወቃል፡፡
ነገር ግን ታሪካዊ የሆኑ የሮማን ቁጥሮችን ለመጠቀም በሚያስችል አቻ መልክ ላሉ ቦታዎች ሁሉ የራሳችንን የግእዝ ቁጥሮች መጠቀም የማንችልበት ምንም ምክንያት የለም፡፡ የግእዝ ቁጥሮችን ልንጠቀምበት የሚገባው ቦታ የመኪና ታርጋዎች ላይ ነው፡፡ እዚያ መደመር መቀነስ የለም፡፡ ቋሚ ነገር ሰለሆኑ ኅብረተሰቡም ሊያጠናቸው ይችላል፡፡ የመንገድ አመልካችና የቤት ቁጥሮችም ላይም መጠቀም ይገባል፡፡
ችግሩ የግለሰቦች ድክመት አይደለም፡፡ የመንግሥት ድክመት ነው የቋንቋ ራዕይ ስለሌለን ነው፡፡ ግለሰብ እስከተወሰነ ድረስ ነው የሚጥረው፤ ከዚያ በኋላ ይደክማል፡፡ ችግሩ መቀረፍ ያለበት ከሥርዓተ ትምህርቱ ጀምሮ ነው፡፡ እነዚህ ያገራችን ቁጥሮች በትምህርት ቤት ይሰጣሉ ወይ? መታየት አለበት፡፡ የመማርያ ቋንቋ በእንግሊዝኛ እስካደረግን ድረስ ከግድግዳ ጋር እንደመጣላት ነው፡፡ የመማርያ ቋንቋ ቢያንስ ቢያንስ እስከ 12ኛ ክፍል ድረስ በአማርኛ መሰጠት አለበት፡፡ ክልሎች የራሳቸው ቋንቋ እንዳላቸው እናውቃለን፡፡ የአገሪቱ የሥራ ቋንቋ አማርኛ ስለሆነ እስከተወሰነ ድረስ መሰጠት አለበት፡፡
ሪፖርተር፡- ቋንቋና ፊደል በተመለከተ መነገር አለበት የምትለው ለየት ያለ ሐሳብ ምንድን ነው?
አቶ ልዑል፡- የቋንቋን ሕዳሴ አስመልክቶ የተለያዩ አገሮች በተለያዩ ዘመኖችና ትውልዶች የቋንቋን ሕዳሴ አድርገዋል፡፡ እኛም ራሳችን ከዚህ በፊት አድርገን ነበር፡፡ በመጽሐፌ ላይ እንደጠቀስኩት በንጉሥ ኢዛና ዘመነ መንግሥት ፊደላችን የመጀመሪያው የግእዙ ዐምድ ብቻ ሆይ፣ ሎይ፣ ሐውት፣ ማይ፣ ዛት… ነበር፡፡ በኋላ በዒዛና ከካዕብ እስክ ሳብዕ ዐምዶች ተጨመሩ፡፡ እና ትልቁ የፊደል ሕዳሴ የተደረገው በንጉሥ ዒዛና ዘመን ነበር፡፡ ከዚያ ወዲህ በተለያዩ ዘመናት አነስተኛ ሕዳሴዎችም ተደርገዋል፡፡ ለምሳሌ ግእዙን እንደ ቋንቋ መጠቀም ካቆምንና አማርኛ ብሔራዊ ቋንቋ መሆን ከጀመረ በኋላ፣ ከኩሽ ቋንቋዎች ከኦሮምኛ፣ አገውኛ የገቡ ድምፆች ነበሩ፡፡ እንደነጨ፣ ጀ እና ቨ ገብተዋል፡፡ ይኼ የአሁኑ መጽሐፌ የዚያ ተከታይ ነው፡፡ ቱርክ የቋንቋና የፊደላት ሕዳሴ ነበር ያደረገችው፡፡ ብዙ አገሮች የፊደል ሕዳሴ የአንድ ያፈዳደል (ስፔሊንግ) ወይም የአንድ ሆሄ ሕዳሴ ሊያደርጉ ይችላሉ፡፡
ላስተላልፍ የምፈልገው መልዕክት ይህ ትውልድ መስዋዕትነት ከፍሎ ለሚቀጥለው ትውልድ የተለየች ኢትዮጵያን ይፈጥር ዘንድ አሁን የጀመርነውን ምጣኔ ሀብታዊና ማኅበራዊ ዕድገት በበለፀገ መንገድ ይቀጥል ዘንድ ማስቻል አለብን፡፡ እስካሁን ያሉት የረቀቀ የቋንቋ መግባቢያ መንገድን አልጠየቁንም፡፡ ከአሁን በኋላ የሚመጡት የረቀቀ የመግባቢያ ቋንቋ መጠየቃቸው አይቀርም፡፡ የኒኩለርና ሌሎች ሥራዎችን መጥቀስ ይቻላል፡፡ እነዚህንና ሌሎችን ለማድረግ መሠረቱን ካሁኑ መጣል አለብን፡፡ አባቶቻችን ከራቀው የጥንት ዘመን ተነስቶ፣ ከቅርቡም ከአፄ ምኒልክ ጊዜ ጀምሮ የቋንቋ አጠቃቀማችን ለማደስ ብዙ ደክመዋል፡፡ እኛም በዚህ ትውልድ ስኬታማ እንዲሆን ሁላችንም የተቻለንን እናድርግ፡፡