Friday, April 21, 2017

ቀሚስ በየፈርጁ

ባህላዊ አለባበስ አንድን ግለሰብ ወይም ማኅበረሰብ በቀላሉ ከወዴት እንደሆነ ለማወቅ ያስችላል ለሚለው አገላለጹም ማሳያ ያቀረበው የጎጃም ማኅበረሰብን ነው

19 Apr, 2017
በሪፖርተር አንደከተብነው

የሐበሻ ቀሚስ ብሂል ከባህል ያጣቀሰ ነው፡፡ ኢትዮጵያውያቱ በየአካባቢያቸው፣ በየአጥቢያቸው ከትውፊታቸው ከሚቀዳው አለባበስ አንዱ ሀገርኛው ቀሚሳቸው ነው፡፡ ቀሚስ በመዝገበ ቃላዊ ፍችው በሦስት ወገን የተስፋ የሴት ልብስ፤ ልኩ 6 ዘንግ፣ 24 ክንድ ነው፡፡
 ከአምስት አሠርታት በፊት የኅትመት ብርሃን ያየው የአለቃ ደስታ ተክለ ወልድ ‹‹ዐዲስ ያማርኛ መዝገበ ቃላት›› ቀሚስን በየፈርጁ ይበይነዋል፡፡ በሐር የተጠለፈ፣ የተዘመዘመውን ጥልፍ ቀሚስ ሲለው፤ ጥበብ ያለበትን ደግሞ ጥበብ ቀሚስ ይለዋል፡፡
ቀሚስ ለሴቶች ብቻ የሚውል ቃል አይደለም፡፡ እጀ ሰፊ የቄስ፣ የመነኩሴ ልብስ፣ ረዥም ጥብቆ የሸማ የሐር፣ የዳባ ልብስም ቀሚስ ይባላል፡፡ የበቅሎ፣ የፈረስ ኮርቻ ልብስ፣ የመሶብ ልብስም ቀሚስ ይባላል፡፡
የቀሚስ ገላጭነት
የቅርስ ጥናትና ጥበቃ ባለሥልጣን በጎጃምና በሰሜን ሸዋ የሚገኙ የማይዳሰሱ ባህላዊ ቅርሶችን አስመልክቶ በአንትሮፖሎጂና በፎክሎር ባለሙያዎቹ አስጠንቶ ዓምና ባዘጋጀው ድርሳኑ ውስጥ አንደኛው ትኩረቱ አለባበስ ላይ ነው፡፡
ባህላዊ አለባበስ አንድን ግለሰብ ወይም ማኅበረሰብ በቀላሉ ከወዴት እንደሆነ ለማወቅ ያስችላል ለሚለው አገላለጹም፣ ማሳያ ያቀረበው የጎጃም ማኅበረሰብን ነው፡፡ ለአብነት ያህልም የልጃገረዶችና የሴቶች አለባበስን ከአጊያጌጥ ጋር እንደሚከተለው ገልጾታል፡፡
ቀደም ባሉት ጊዜያት የጎጃም ልጃገረዶች ባህላዊ አለባበስ በተለይም በዓል ሲሆን፣ ለብሰውት የሚወጡት ልብስ ሙሉ በሙሉ የሐበሻ ቀሚስ ነበር፡፡ የሐበሻ ቀሚስ ጉንፍ፣ ሸብሸቦና ጥልፍ ቀሚስ እንዲሁም ፍቅር ቁርጥ የተባለ ነበር፡፡ ፀጉራቸውን ደግሞ ቃሬና ቁንጮ ተላጭተው፣ ጥቁራት ተጠቁረው፣  አልቦና አምባር አጥልቀው፣ ምሪያቸውን ወገባቸው ላይ አስረው፣ ነጠላ ከላይ ጣል አድርገው ነው የሚወጡት፡፡
 አሁን ላይ ግን ይህን አለባበስ ሳይሸራረፍ ለብሳ የምትወጣ ልጃገረድ ማግኘት ባይቻልም በተለይ በገጠር አካባቢ የሚኖሩ ልጃገረዶች ባህላዊ ልብሳቸውን ያዘወትራሉ፡፡ በዕለት ተዕለት እንቅስቃሴዎቻቸው የሐበሻ ቀሚሱ ቀስ በቀስ ዘመን አመጣሽ በሆኑ ከብትን ጨርቆች በሚዘጋጁ ልብሶች ቢተካም በበዓላት፣ ቤተ እምነት ሲሄዱና በሌሎች ማኅበራዊ መሰባሰቦች (ሠርግ፣ ዘመድ ጥየቃ፣ ሕዝባዊ ስብሰባዎች….) ላይ አሁንም የሐበሻ ቀሚስ መልበስ የተለመደ ነው፡፡ ለእንግጫ ቆረጣ ካልሆነ ምሪ የምታሰር ልጃገረድ ማግኘት ከባድ ነው፡፡
ሸብሸቦ ቀሚስ
ሸብሸቦ ቀሚስ የተለያዩ ቀለም ካላቸው ጥለቶች ከክርና ከማግ ከዝሃም የሚዘጋጅ፣ ባላገቡ ወጣት ሴቶችና በእናቶች ሊለበስ የሚችል የልብስ ዓይነት ነው፡፡ ይህ ልብስ ልጃገረዶች በሠርጋቸው ላይ ከሚለብሷቸው አንዱ ነው፡፡ ሸብሸቦ የተባለበትም ምክንያት፣ እንደጉንፍ ቀሚስ ልቅ ባለመሆኑና ወገቡ ላይ ገመድ በማስገባት የሚሰፋ ስለሆነ፣ ቀሚሱ ከወገቡ ጀምሮ እስከታች  እስከጥለቱ ድረስ የሚሸበሸብ በመሆኑ ነው፡፡
ጉርድ ቀሚስ
ጉርድ ቀሚስ ከጊዜ በኋላ ነባሩን የማኅበረሰቡን ባህል በማሻሻል የተገኘ እንደሆነ ይገመታል፡፡ የተለያዩ ቀለም ካላቸው ጥለቶች፣ ከክርና ከማግ ከዝሃም የሚዘጋጅ ሲሆን፣ ጉርድ የተባለበትም ምክንያት እስከ ወገቡ ድረስ ጉርድ ሆኖ ከወገቡ በታች ልቅ ስለሆነ ነው፡፡ ቀሚሱ ከወገብ ጀምሮ እስከ ታች ጥለቱ ድረስ የሚሸበሸብ በመሆኑ ከሸብሸቦ ቀሚስ ጋር ተመሳሳይነት አለው፡፡ ይህ ልብስ ባላገቡ ወጣት ሴቶችና በእናቶች ደረጃ ሊለበስ የሚችልና ልጃገረዶች በሠርጋቸው ላይ ከሚለብሷቸው የልብስ ዓይነቶች አንዱ ነው፡፡ ጉርድ ቀሚስ ሕፃናትም ይለብሱታል፡፡
ጉንፍ ቀሚስ
የጎጃም ማኅበረሰብን ከሚወክሉና ባህሉን ከሚያንፀባረቁ ሀገረሰባዊ አልባሳት መካከል አንዱ ጉንፍ በመባል የሚታወቀው የቀሚስ ዓይነት ነው፡፡ ጉንፍ ከጥጥ የሚዘጋጅና በአካባቢው ሸማኔዎች የሚሠራ የሴቶች ልብስ ሲሆን፣ በአብዛኛው በተለያዩ በዓላትና ክብረ በዓላት ላይ ይለበሳል፡፡ በተለይ በታቦት ንግሥ፣ በዘመን መለወጫ (ቅዱስ ዮሐንስ)፣ እንዲሁም ጥምቀትን በመሳሰሉ ሃይማኖታዊ ክብረ በዓላት ጊዜ ሴቶች የሚለብሱት ነው፡፡
 ጉንፍ ቀሚስ ፍታል እየተባለ መጠራቱ፣ በእጅ የተሠራና የተፈተለ መሆኑን ለማመላከት ነው፡፡ ይህ የልብስ ዓይነት የጎጃም ማኅበረሰብ ከቀደምቱ የወረሰውና የማኅበረሰቡን ባህል፣ ወግ፣ ልማድና አኗኗር መሠረት በማድረግ በአካባቢው ከሚገኝ ጥሬ ዕቃና የመሥሪያ ቁስ በመጠቀም የሚመረት ነው፡፡ ዘመናዊ የልብስ ማምረቻ  ከመግባቱ በፊት  ተፈጥሮ ጥቅም ላይ የዋለና በማገልገልም ላይ የሚገኝ የልብስ ዓይነት ነው፡፡
ጉንፍ ቀሚስ ባለ ሁለት ዓይነት ሲሆን፣ አንደኛው እጅጌው ጉርድ የሆነ ወይም እጅጌ የሌለው ሲሆን፤ ሁለተኛው ደግሞ በተለምዶ በማኅበረሰቡ አጠራር ባለ ክናድ ወይም ቅጥል በመባል የሚጠራና እጅጌ ያለው ነው፡፡
መቀነት
የጎጃም ማኅበረሰብን ባህል ከሚወክሉና ከሚገልጹ አልባሳት መካከል መቀነት ይገኝበታል፡፡ መቀነት ያገቡ ሴቶች በወገባቸው ላይ የሚታጠቁት ከጥጥ የሚሠራ የልብስ ዓይነት ነው፡፡ ያገቡ ሴቶችን ካላገቡ ሴቶች ለመለየትም ይረዳል፡፡ መቀነት ተቀናቾችን አድምቆና አሳምሮ ለማሳየት፣ የለበሱት ቀሚስ እንዳይዝረከረክ ለመሰብሰብ ልክ እንደ ቦርሳ በመሆን ያገለግላል፡፡ መቀነት የሚባለው የልብስ ዓይነት የመጣው ‹‹የማርያም መቀነት›› ከሚባለው ከቀስተ ደመና ምስል እንደሆነ ይነገራል፡፡ በአካባቢው ማኅበረሰብ መቀነትን ትፍትፍ፣ ጃኖና ንቅሳት በማለት መድበው ይገለገሉበታል፡፡
ሻሽ
የጎጃምን ማኅበረሰብ ባህል ከሚወክሉ ሀገረሰባዊ አልባሳት መካከል ሻሽ አንዱ ነው፡፡ ሻሽ ከጥጥ የሚሠራና በሴቶች ራስ ላይ የሚጠመጠም ሲሆን፣ ራስን ከፀሐይና ከብርድ ለመከላከል፣ እንዲሁም ተውቦና ደምቆ ለመታየት ያገለግላል፡፡

Sunday, April 16, 2017

ፋሲካው

 
የፋሲካ በዓል በ2008 ዓ.ም. በኢየሩሳሌም የኢትዮጵያ ዴር ሱልጣን ገዳም
በተከበረበት ወቅት
 


14 Apr, 2017

የዘንድሮን ፋሲካ በዓለም ዙሪያ በአንድ ቀን ሁሉም ክርስቲያኖች እያከበሩት ነው፡፡ የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን በራሷ ባሕረ ሐሳብ መሠረት ሚያዝያ 8 ቀን 2009 ዓ.ም. ስታከብር፣ ምሥራቅ ኦርቶዶክሳውያን በሚከተሉት የጁሊያን አቆጣጠር መሠረት አፕሪል 3 ቀን 2017፣ የምዕራብ ክርስቲያኖችም በጎርጎርዮሳዊው ቀመር አፕሪል 16 ቀን 2017 ሦስቱ በአንድ ቀን ፋሲካን እያከበሩት ይገኛሉ፡፡
ለወትሮው ኢትዮጵያና የምሥራቅ ኦርቶዶክሶች በተመሳሳይ ቀን ሁሌም ቢያከብሩትም  የምዕራቦቹ ግን አልፎ አልፎ ከምሥራቆቹ ጋር ይገጥማል፡፡ ለምሳሌ በ2002 ዓ.ም.፣ በ2003 ዓ.ም. እና በ2006 ዓ.ም. የምሥራቁም የምዕራቡም ፋሲካ ባንድ ቀን መከበሩ ይታወሳል፡፡
ይህም የሆነው ፋሲካ የሚውለው፣ ቀን ሌሊት እኩል 12፣12 ሰዓት ከሚሆንበት (Equinox) ከመጋቢት 25 ቀን በኋላ ከምትታየው የመጀመሪያዋ ሙሉ ጨረቃ ቀጥሎ ባለው እሑድ ነው፡፡ በአጋጣሚ በኢትዮጵያና በጎርጎርዮሳዊ አቆጣጠሮች ሙሉ ጨረቃዋ የታየችው በተመሳሳይ ዕለት በመዋሉ ፋሲካው በአንድ ቀን መዋል ችሏል፡፡
ፋሲካና አከባበሩ
የፋሲካ (ትንሣኤ) በዓል በኢትዮጵያ የተለያዩ አካባቢዎች ኅብረተሰቡ መሠረተ እምነቱን ሳይለቅ እንደየባህሉና ትውፊቱ ያከብረዋል፡፡ የቅርስ ጥናትና ጥበቃ ባለሥልጣን የፎክሎርና የአትሮፖሎጂ ባለሙያዎች እንደሰነዱት፣ በሰሜን ሸዋ የሚገኙት የምንጃሮች የበዓሉ አከባበር በዕለተ ሐሙስ  ሲጀመር  በዕለቱ ጉልባን፣ ዳቦና ጠላ ተዘጋጅቶ በመብላትና በመጠጣት ይታለፋል፡፡ በማግስቱ ደግሞ የስቅለት ወይም የስግደት ዕለት በዋናነት የአካባቢው ሽማግሌዎችና አዛውንቶች በመስገድ የሚሳተፉበት ዕለት ነው፡፡ ቅዳም ስዑር (የቅዳሜ ስዑር ዕለት) ማታ ዶሮ ይታረዳል፡፡ የዶሮ ወጥ የጾም መፍቺያ በመሆኑ የሚበላው ሌሊት ዶሮ ሲጮህ ሲሆን፣ በዚህ ሰዓት ከትንሽ እስከ ትልቅ ያሉ የቤተሰብ አባላት ከእንቅልፉ ተቀስቅሶ እንዲገድፍ ወይም ጾሙን እንዲፈታ በማድረግ ይሆናል፡፡
በደቡብ ክልል ሸካ ዞን የሚገኙት ሸከቾዎችም ፋሲካን በራሳቸው ባህላዊ መለያ ያከብሩታል፡፡ በዓሉ ሐሙስ የሚጀምር  ሲሆን ዕለቱ ‹‹ዳጲ ማዮ ማዮ›› ይባላል፡፡ ይህም የንፍሮ ቀን ማለት ሲሆን፣ ቀኑን በጾም በማሳለፍ ወደማታ የሚበላው ምግብ ንፍሮ ብቻ ነው፡፡ በሌሎች ቦታዎችም በጸሎተ ሐሙስም ጸዋሚዎቹ ጉልባንና ንፍሮ ቀምሰው እስከ ትንሣኤ ሌሊት ሳይመገቡ ያከፍላሉ፡፡ ባቄላ፣ ስንዴና ጥራጥሬ ተቀላቅሎበት የሚዘጋጅ የምግብ ዓይነት ጉልባን  ነው፡፡ ዓርብ ስቅለት ከስግደት መልስም ጉልባን ይበላል፡፡ የሐዘን መግለጫ ሆኖ የተወከለ ነውና፡፡
በሸከቾዎች ዓርብ ስቅለት ‹‹አኪላቶስ›› ሲባል በዚህ ቀን በተለይ እናቶች ቀኑን በልዩ ሁኔታ ያከብሩታል፡፡ እናቶች ጠንካራ የፈትል ገመድ አዘጋጅተው የሁለቱን እጃቸውን ክንድ ባንድ ላይ የኋሊት በማሰር ይውላሉ፡፡ ወደማታ ሲሆን እጃቸውን ከፈቱ በኋላ በሠፈሩ ያሉ ሴቶች በኅብረት ‹‹ዮዲ›› በሚባል በደንና በዕፅዋት በተከበበና በተከበረ ቦታ በመሰባሰብ ቅጠል አንጥፈው ድምፃቸውን ከፍ  አድርገው ዘለግ ባለ ድምፀትና ተመስጦ ‹‹እቶማራማራ እቶስ›› ‹‹ዮሻ ዮሻ ኢቶስ›› እያሉ ለረዥም ሰዓታት ይሰግዳሉ፡፡ ‹‹መሐሪ የሆነው ክርስቶስ ተይዞ ለሞት ተሰጠ›› የሚል ትርጉም ያለው ሲሆን፣ በየሁሉም ሠፈር የሚከናወነው ስግደት ከሠፈር ሠፈር የሚሰማ ነው፡፡
በላሊበላ ከተማም የፋሲካ በዓል ሲከበር ከሚከናወኑት ድርጊቶች አንዱ፣ የአካባቢው ልጃገረዶች የሚጫወቱት ሹላሌ የተሰኘ ጨዋታ ነው፡፡ እንደ አካባቢው ተወላጅ አቶ ዓለሙ ኃይሌ አገላለጽ፣ ሹላሌ ከትልቅ ዛፍ ላይ ጠፍር ታስሮ ልጃገረዷ በጠፍሩ ላይ ተቀምጣ የምትጫወተው ነው፡፡ ሌሎች እየገፏት እየዘፈኑ ዥዋዥዌውን ይጫወታሉ፡፡
‹‹ሽው ሽው ላሌ
እሰይ ለዓመት በዓሌ…››
ታተይ ከቋቱ ላይ ያለው እንቁላል ድመት በላው
አንቺ የት ሄደሽ? እኔማ ለገብርዬ ያን እሰጥ ብዬ
አግባኝ ሳልለው አግብቶኝ ነጋዴ
ሲያበላኝ ከረመ ነጭ ጤፍ ከስንዴ›› እያሉ እየተመላለሱ ይጫወታሉ፡፡
ሹላሌ የተሰኘው ጨዋታ ከፋሲካ (ትንሣኤ) እስከ ዳግማይ ትንሣኤ ድረስ የሚዘልቅ ነው፡፡ ልጃገረዶቹ በጠፍር ላይ ሆነው መወዛወዛቸው ኢየሱስ ክርስቶስ አይሁዶች የክስ አደባባይ ከሔሮድስ ወደ ጲላጦስ፣ ከጲላጦስ እንደገና ወደ ሔሮድስ መመለሳቸውን ምሳሌ እንደሆነ ያስረዳሉ፡፡
 ስለሸካቾ ብሔረሰብ የሚያወሳ አንድ ድርሳን እንደሚያመለክተው፣ ‹‹በስቅለት ዕለት (ዓርብ) ምዕመናኑ ሙሉ ቀን ጹመው ‹የሺ-ቅቶሶች›ን ይለምናሉ፡፡ ‹የሺ-ቅቶሶች› ማለት ከሥረ መሠረቱ ከእኛ ጋር ያለን ጌታ፤ ተይዞ ለእኛ የተሰቀለው፤ ለእኛ ብሎ የሞተ፤…›› የሚለውን ቃል ያመለክታል፡፡ በተጨማሪም የጸሎት አዝማቹ ‹‹እቶ ማራማራ እቶስ!›› የሚለውም የክርስቶስ ተከታዮችን ያመለክታል፡፡
‹‹ፋሲካ መጣ ገበታው ቀና አለ!›› የሚሉት ሸካዎች ናቸው፡፡ በቋንቋቸው ‹‹ማዲካም›› ይሉታል፡፡ በቀጥተኛ ትርጉሙ ቀና ያለ ገበቴ ማለት ነው፡፡ እሑድ ፋሲካ ወይም የዋናው ማዲካም ዕለት በመሆኑ ከብት ይታረዳል፤ እናቶች ገሪግዮ በሚባል ጎምዛዛ ቅጠል አፋቸውን አራት ጊዜ ‹‹ጮሚበቾ›› በማለት ካበሱ በኋላ መመገብ ይጀምራሉ፡፡ በጾሙ ወቅት ተከድነውና ተሰቅለው የቆዩ የምግብ ዕቃዎች ታጥበውና ፀድተው ለምግብ የሚዘጋጁበት፣ ፋሲካ መጣ ገበታው ቀና አለ ማለት እንደሆነ ድርሳናት ያመለክታሉ፡፡
ምንጃሮችም በዕለተ በዓሉ እሁድ ዕለት ጠዋት ሁሉም የቤተሰብ አባላት ይሰበሰቡና ቡና ተፈልቶ ዳቦ ይቆረሳል፡፡ በግም ሆነ ፍየል የተዘጋጀው ይታረዳል፡፡ ከዚህ ባለፈ እንደቤተሰቡ የአቅም ሁኔታ የከብት ቅርጫ ሥጋ ተካፍሎ ለቤተሰቡ በማስገባት በዓሉ ይከበራል፡፡ ‹‹እንኳን ጾሙን ልጓሙን ፈታላችሁ›› የበዓሉ የመልካም ምኞት መግለጫ ነው፡፡
በኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን ትውፊትና ሥርዓት መሠረት፣ በእሑድ ፋሲካ ዋዜማ ቀዳም ሥዑር (ቅዳሜ ሹር) ማለዳ ቄጠማ እየታደለ “ገብረ ሰላመ በመስቀሉ ወአግሀደ ትንሣኤሁ” (በመስቀሉ ሰላምን አደረገ፤ ትንሣኤውም ግልጽ ሆነ) ተብሎ ይከበራል፡፡
ምሽት ላይ ምእመናን ወደየአጥቢያ ቤተ ክርስቲያናቸው ጧፍና ሻማ በመያዝ በምሥራቹና በሥርዓተ ቅዳሴው ለመካፈል የሚጓዙበት ነው፡፡ እስከ መንፈቀ ሌሊት ይቆያሉ፤ በፋሲካ ሌሊት የምሥራቹን ጧፍና ሻማ በመለኮስ በቤተ መቅደሱ ዙሪያ የሚደረገው ዑደት “ትንሣኤከ ለእለ አመነ ብርሃነከ ፈኑ ዲቤነ” (ትንሣኤህን ላመንን ለእኛ ብርሃንህን ላክልን) በሚለው ዝማሬ የታጀበ ነው፡፡ ዶሮ ሲጮህ ይፈስካሉ፤ ለምእመናኑ በመንፈሳዊ እርሻ የተመሰለው ሁዳዴው ሲጀመር
“ጀግናው ዐቢይ ጾም ቢታይ ብቅ ብሎ፣
ቅቤ ፈረጠጠ አገር ርስቱን ጥሎ”
ተብሎ በቃል ግጥም የታጀበው ጾም ሲፈታ፣ በተለይ ሌሊት ዘጠኝ ሰዓት ላይ ከቅባት የተለየው አካል እንዳይጎዳ ልዩ ምግብ ይዘጋጅለታል፡፡ ማለስለሻ እንዲሆን ተልባ ይቀርባል፡፡
እንደየኅብረተሰቡ ባህል የፋሲካ ድፎ ዳቦ፣ ዶሮ ዳቦ፣ ኅብስት፣ የዶሮ ወጥ እንቁላል፣ የዕርድ ከብቶችን ማዘጋጀት ጠጅና ጠላ መጠጥ ማዘጋጀት የክብረ በዓሉ አንዱ ገጽታ ነው፡፡ ከመልካም ምኞቱ እንኳን አደረሳችሁ፣ ጾመ ልጓሙን እንኳን ፈታልዎ በአነጋገር ደረጃ የሚጠቀስ ነው፡፡ ከርቀትም ሆነ ከቅርበት ያሉ ቤተሰቦች የሚሰባሰቡበት ስጦታ ሙክት፣ ድፎ ዳቦና መጠጦች የሚለዋወጡበትም ነው፡፡
ሸከቾች ከዐቢይ ጾምና ከፋሲካ ጋር በተያያዘ ለየት ያለ የወራት አሰያየም አላቸው፡፡   የካቲት፡- ‹‹መዴጉፓ›› የሁዳዴ ጾም በየካቲት ወር ስለሚጀምር፣ እስካሁን በቅበላ ቆይተሃልና ገበታህን አጥበህ ድፋው ወይም ጾም ጀምር የሚል አንድምታ ያለው ነው፡፡ መጋቢት፡- ‹‹ገኤውቆ›› የጾም እኩሌታ የሚደርስበት ወር በመሆኑ በርታ እንደማለት ነው፡፡ በሌላ አነጋገር የደብረዘይት በዓል የሚከበርበት መሆኑን የሚያሳይ ነው፡፡ ሚያዝያ፡- ‹‹መካሞ›› ጾም ልትፈታ ነው፡፡ ስለዚህ ተደፍቶ (ተቀምጦ) የከረመውን ገጽታህን ቀና አድርገህ ጾምህን ፍታ፣ የፋሲካ በዓልን አክብር ማለት ነው፡፡ በሌሎች የኢትዮጵያ አካባቢዎችም አከባበሩ ጉልህ ይሆናል፡፡
የወጣቶች ጨዋታ
የላሊበላ ወንዶች የሚጫወቱት ጨዋታ ደግሞ የጊጤ ጨዋታ ይሰኛል፡፡ ስለዚህ ጨዋታ አቶ ዓለሙ ኃይሌ እንዲህ ይላሉ፡፡
ወንዶች ቁልቋል የሚባል ተክል ቆርጠው ግንዱን መሬት ቆፍረው ይተክሉታል፡፡ ከዚያ የሾላ አንካሴ ይዘው እሱን እየወረወሩ ይወጋሉ፡፡ ውድድር አለው በተራ በተራ ያሸነፈ ይጨበጨብለታል፡፡ ረቺው በተረቺው ላይ ተፈናጦ ይሄዳል፡፡ ይጋልባል፡፡ በአንካሴ ቁልቋሉን ይወጋል፡፡ ይኸው ጨዋታ ኢየሱስ በጦር የመወጋቱ ምሳሌ መሆኑ ይነገራል፡፡ በትውፊት እንደሚነገረው ጨዋታውን የኢየሱስን መቃብር ሲጠብቁ የነበሩት ወታደሮች ይጫወቱት የነበረው ጨዋታ ጋርም ያይዙታል፡፡
አቶ ዓለሙ ከምዕመናኑ ሌላ አገልጋዮችም የራሳቸው ጨዋታ እንዳላቸው ይገልጻሉ፡፡ ነጫጭ ልብስ ለብሰው፣ ጥምጥማቸውን አሳምረው ‹‹ተስዒነነ ዘወንጌል ቃለ››- የወንጌል ቃልን ተጫምተን መስቀልን ተመርኩዘን- እያሉ በየቤቱ በዓሉን የሚመለከት ወረብ እንደሚወርቡ ያስታውሳሉ፡፡
‹‹አማን በአማን ተንሥአ እሙታን›› - እውነት በእውነት ከሙታን ተለይቶ ተነሣ- በማለት ትንሣኤውን ያበስራሉ፡፡ ከፋሲካ በዓል ጋር ተያይዞ በሚኖረው ጨዋታ ማንጎራጎሩም ያለ ነው፡፡
‹‹አብ እየበደለኝ እያዘነ ሆዴ
ለወልድ እነግራለሁ ለሥጋ ዘመዴ
አብን ተዉትና ንገሩት ለወልድ
ተሰቅሏል ተገርፏል እርሱ ያውቃል ፍርድ፡፡››
   የእሽኬ ጨዋታ
የፋሲካ በዓል በተለይ ለወጣት ልጃገረዶችና ወጣት ወንዶች የተለየ ጊዜ በመሆኑ በምንጃሮች አጠራር ‹‹ሸንጎ›› ላይ በመውጣትና በመጫወት የሚተጫጩበት፣ ወጣት ወንዶችም የትግል ጨዋታ የሚጫወቱበትና አሸናፊና ተሸናፊ የሚባባሉበት፣ ‹‹እሽኬ›› የተባለውን ጨዋታ ይጫወቱበታል፡፡
በዓሉ የምቾት፣ የድሎትና የደስታ ጊዜ መሆኑን ለማመልከት ልጃገረዶች እንዲህ እያሉ ያዜማሉ ይላል፤ በሰሜን ሸዋ ላይ የተሠራው የኢንታንጀብል ባህላዊ ቅርሶች ኢንቬንቶሪ ሰነድ፡፡
 ‹‹አወይ ፋሲካ ኮበለለ
         የሽሮ ቅሉን እያንከባለለ
አወይ ፋሲካ ጀግናው
        ሥጋ እንደጎመን የሚበላው
አወይ ፋሲካ የተውሶ
         ይሄዳል ተመልሶ
የፋሲካ ዕለት እነማዬ ቤት እነአባዬ ቤት
          ያለ ደስታ ያለ ድሎት
የስንዴ ቆሎ በገበታ
         አወይ ፋሲካ የኛ ጌታ››
እያሉ በዘፈኖቻው ይገልጻሉ፡፡
በወጣቶች በኩል በተለይ በዕለተ በዓሉ በቡድን የሚከወን የሩጫ ውድድር በአሸናፊና ተሸናፊ ቡድኖች መካከል በዜማ መወራረፍ አለ፡፡
‹‹አምና የፋሲካ ዕለት ሱሪዬን ባውሰው
         እጓሮ ዞረና ቆሻሻ ለወሰው
አስረጂ2፡- ይኼን ግርንቡዱን ከወገቡ ጎርዶ
         አንዱን ለሙቀጫ አንዱን ለማገዶ
አምና ይኼን ጊዜ ሽልጦ
         አላስሮጥም አለው ጎኑ ተሸጦ››
እየተባለ ተሸናፊ ቡድን አለመቻሉን በውረፋ መልክ እየገለጹ ይገጥማሉ፡፡
  • የፋሲካ ቀመር
የፋሲካ (ትንሣኤ) በዓል አከባበር በአቆጣጠር ልዩነት የተነሣ ከ16ኛው ምእት በኋላ ምሥራቆችና ምዕራቦች ከመለያየታቸው በፊት ከ326 እስከ 1582 ድረስ በ325 በተካሄደው ኒቅያ ጉባኤ ውሳኔ መሠረት ክብረ በዓሉ በተመሳሳይ ቀን ይውል ነበር፡፡
በዓሉ ምንግዜም ቀኑና ሌሊቱ እኩል 12፣ 12 ሰዓት ከሚሆንበት መጋቢት 25 (በጁሊያን ማርች 21) በኋላ፣ ከአይሁድ ፍሥሕ (ፋሲካ) በኋላ፣ ባለው እሑድ ሁልጊዜ እንዲውል ይደነግጋል፡፡ ከጥቅምት 1575 ዓ.ም. (1582) በኋላ የጁሊያን አቆጣጠርን ያሻሻለው የጎርጎርዮስ ቀመር በአብዛኛው የአውሮፓ ካቶሊኮች ተቀባይነት በማግኘቱና በተፈጠረው የቀናት መሳሳብ ሌላ የትንሣኤ በዓል ሊፈጠር ችሏል፡፡
የኦርቶዶክስ ፋሲካ የጁሊያንን ቀመር፣ ኢትዮጵያና ኮፕት ደግሞ በራሳቸው ቀመር የኒቅያውን ድንጋጌ ይዘው በመዝለቃቸው ክብረ በዓሉን በአንድ ቀን ያከብራሉ፡፡ በኢትዮጵያና በኮፕት ባሕረ ሐሳብ መሠረት የኢየሱስ ክርስቶስ ስቅለት ዓርብ መጋቢት 27 ቀን 34 ዓ.ም.፣ ትንሣኤው እሑድ መጋቢት 29 ቀን የዋለ ሲሆን፣ በየዓመቱ እነዚህ ዕለታት  የስቅለት መነሻና የትንሣኤ መነሻ ተብለው ይታሰባሉ፡፡
ትንሣኤን ተከትለው ቀናቸው በየዓመቱ የሚዘዋወሩት ጾሞችና በዓሎች የአወጣጥ ሥርዓት መደበኛውን ፀሐያዊ አቆጣጠር ሳይሆን የፀሐይና ጨረቃን ጥምር አቆጣጠር (ሉኒ-ሶላር) ይከተላል፡፡ ይህም በመሆኑ ትንሣኤ በመጋቢት 26 እና በሚያዝያ 30 መካከል ባሉት 35 ቀናት ውስጥ ይመላለሳል፡፡
ጥንታዊ መጽሐፍ ፍትሐ ነገሥት በፍትሕ መንፈሳዊ ክፍሉ ስለ ትንሣኤ በዓል አከባበር እንዲህ ይላል፡፡ ‹‹… የትንሣኤውን በዓል በዕለተ እሑድ እንጂ በሌላ ቀን አታድርጉ፤ በመንፈቀ ሌሊት ብሉ፤ ያም ባይሆን በነግህ ብሉ. . . ከዚህም በኋላ ፈጽሞ ደስ እያላቸሁ ጾማችሁን በመብል በመጠጥ አሰናብቱ፤ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ከሙታን ተለይቶ ተነሥቷልና፡፡››
  • የፋሲካ ቀን ቋሚ ለማድረግ ?
በባሕር ማዶ ከ1920ዎቹ ጀምሮ በየዐረፍተ ዘመኑ የፋሲካ በዓል ቋሚ ቀን ተቆርጦለት እንዲከበር ሐሳብ እየቀረበ ነው፡፡ የሩቁን ትተን ከ2006 ዓ.ም. ወዲህ በአማራጭነት የቀረበውና በካንተርበሪው ሊቀ ጳጳስ ጁስቲን ወልቢ እንደተስተጋባው፣ ‹‹የኤፕሪል ሁለተኛ ወይም ሦስተኛ እሑድ›› ላይ እንዲውል ነው፡፡
እንዲህ ይባል እንጂ የቀረበው ሐሳብ በሌሎች ወገኖች ተቀባይነት እያገኘ አይደለም፡፡ የ325 ዓ.ም. ኒቅያ ጉባኤ ድንጋጌ፣ ምሳሌው በጨረቃ የሚወጣው የአይሁድ ፋሲካ (ፍሥሕ) የሆነለት የክርስቶስ ፋሲካ ስሌቱ በጨረቃ ጭምር የሚገኝ መሆኑ በደነገገበት፣  ተዘዋዋሪነቱን ትቶ እንዴት ቋሚ ይሆናል ብለው ይጠይቃሉ፡፡
የኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን ፋሲካን የምታከብረው በኒቅያ ድንጋጌ ቀንና ሌሊቱ እኩል 12፣12 ሰዓት ከሚሆንበትና መጋቢት 25 ቀን ላይ ከሚውለው የፀደይ ዕሪና/ እኩሌ (Spring Equinox) ቀጥሎ፣ ከምትታየው ሙሉ ጨረቃ (የአይሁድ ፋሲካ/ፍሥሕ የሚውልበት) በኋላ በሚመጣው የመጀመሪያ እሑድ ስለሚሆን፣ በዓሉ ቋሚ ፈጽሞ አይሆንም ሲሉ ይሞግታሉ፡፡ ይልቅስ ምዕራቦች ከ16ኛው ምእት ዓመት በፊት ከምሥራቆች ጋር በአንድነት ያከብሩት እንደነበረው ወደዚያው እንዲመለሱ ይመክራሉ፡፡

Thursday, April 13, 2017

የዘንባባው እሑድ


በመላው ዓለም የሚገኙ ክርስቲያኖች፣ የፋሲካ በዓላቸውን ዘንድሮ ያለልዩነት በአንድ ቀን ለማክበር አንድ ሳምንት ብቻ ቀርቷቸዋል፡፡ በኢትዮጵያ ባሕረ ሐሳብ ሚያዝያ 8 ቀን 2009 ዓ.ም.፣ በጎርጎርዮሳዊው ቀመር አፕሪል 17 ቀን 2017 በምሥራቅም በምዕራብም ያሉ ያከብሩታል፡፡
ከፋሲካ አንድ ሳምንት በፊት የሚከበረው የሆሣዕና በዓል (የዘንባባ እሑድ/Palm Sunday) ዛሬ ሚያዝያ 1 ቀን 2009 ዓ.ም. ይከበራል፡፡ ከኢየሱስ ክርስቶስ ዐበይት በዓላት አንዱ የሆነው ሆሳዕና፣ ክርስቶስ ኢየሱስ በአህያ ውርንጭላ ላይ ተቀምጦ ወደ ኢየሩሳሌም የገባበት ዕለት ይታሰብበታል፡፡ በወቅቱ ተሰባስበው የነበሩት የዘንባባና የወይራ ዝንጣፊ ይዘው በደስታ በዝማሬ ‹‹ሆሳዕና የዳዊት ልጅ›› እያሉ በምስጋና የተቀበሉበትን ሁነት ይታሰብበታል፡፡ 
ዐቢይ ጾም በተጀመረ በስምንተኛው ሳምንት የሚውለው ሆሳዕና፣ የቃሉ መገኛ አራማይስጥ (አራማይክ) ሲሆን፣ ፍቺውም ‹‹አድነን›› ማለት ነው፡፡ በዕብራይስጥም በግእዝም ተመሳሳይ ፍች አለው፡፡
በዚያ ዘመን አይሁዶች በሮማውያን ቀንበር ውስጥ ወድቀው ነበርና ምድራዊ ንጉሥ መጥቶ ነፃ እንደሚያወጣቸውና እንደሚያድናቸው ይጠብቁ ነበር፡፡ መጻሕፍት እንደሚያሳስቡት፣ በዚሁ ቀን እንዲሁ እግዚእ ቤተ መቅደስ ውስጥ ገብቶ ‹‹ሃይማኖት የንግድ ቦታ አይደለም›› በማለት ቁጣውን ያሳየበትና ነጋዴዎችንና ቀራጮችንም ያባረረበት ነበር፡፡ ቤተመቅደሱ ‹‹የጸሎት ቤት›› መሆኑን ያወጀበትና ክብሩንም የገለጸበት ነው፡፡
በኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን ሥርዓት መሠረት፣ ሆሳዕና እሑድ በሁለት ነገሮች ይዘከራል፡፡ አንደኛው በቅዳሴ ጊዜ ‹‹ያለ ሕማምና ያለ ደዌ፣ ያለ ድካምም ለከርሞም ያድርሰን ያድርሳችሁ›› እያሉ ካህናቱ ዘንባባ የሚያድሉበት ሲሆን፣ ሁለተኛው ካህናቱና ምዕመናኑ በቤተ ክርስቲያኑ ዙርያ የሚያደርጉት ዑደት ነው፡፡ ‹‹በታወቀችው በዓላችን መለከቱን ንፉ›› እያሉ የቅዱስ ያሬድ መዝሙር እየተዘመረ፣ በዐራቱም ማዕዘናት ዕለቱን በተመለከተ ዐራቱ ወንጌላት እየተነበቡ ይከበራል፡፡
ዕለቱ የሰሙነ ሕማማት ዋዜማ ስለሆነና ሰሙነ ሕማማት ከክርስቶስ ልደት በፊት የነበረው ‹‹የዓመተ ፍዳ የዓመተ ኩነኔ›› መታሰቢያ ሳምንት በመሆኑ ጸሎተ ቡራኬ፣ ለሙታን የፍትሐት ጸሎት ስለማይፈጸምበት በሆሳዕና እሑድ፣ በሳምንቱ ውስጥ በሞት ለሚለዩት  አስቀድሞ ፍትሐት ይደረጋል፡፡
ከሆሳዕና በኋላ ከትንሣኤ በፊት ያሉት ሰሙነ ሕማማትና ዓርብ ስቅለት በተለይ በጾምና በስግደት የሚከበሩ ናቸው፡፡ በወይራ ቅጠል ጥብጠባ በማሳረጊያው ይደረጋል፡፡ በኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን ትውፊትና ሥርዓት መሠረት ከሆሳዕና ሰኞ እስከ ጸሎተ ኀሙስ ያሉት ቀናት ከክርስቶስ ልደት በፊት የነበሩትን 5500 ዓመታት (አምስት ተኩል ቀናት) ‹‹የዓመተ ፍዳ›› መታሰቢያ ሆነው ተሠርተዋል፡፡
የሆሳዕና ባህል
ሆሳዕና ባህላዊ ገጽታዎች የሚታዩበት ነው፡፡ በሁሉም የኢትዮጵያ አጥቢያ አብያተ ክርስቲያናት ዐውደ ምሕረት ምእመናኑ እየተገኙ የዘንባባ ዝንጣፊ ከመያዝ ባሻገር፣ ከአዋቂ እስከ ሕፃን በዘንባባው ቅጠል ለጣታቸው ቀለበት፣ ለእጃቸው እንደ አልቦ፣ ለራሳቸው እንደ አክሊል የሚጠለቅ አድርገው ያዘጋጃሉ፡፡ ምዕመናኑም የመስቀል ምልክት በመሥራት በቤታቸው ይሰቅሉታል፡፡
በሆሳዕና እሑድ ኢየሱስ በአህያ ውርንጭላ ላይ ሆኖ ወደ ኢየሩሳሌም የገባበትን ሁነት በማስታወስ በአንዳንድ አድባራት ተመሳሳይ ሥርዓት ይከናወናል፡፡ በኢትዮጵያ በመጀመሪያዋ ቤተ ክርስቲያን በአክሱም ጽዮን የበዓሉ አከባበር ለየት ያለ ነው፡፡ ከምዕመናን ባለፈ ቱሪስቶችን የሚስብ ሥነ በዓል አለው፡፡ የአከባበሩ ትውፊት ለአዲስ አበባም ተርፏል፡፡
በአዲስ አበባ ለመጀመሪያ ጊዜ ትርዒቱ የተካሄደው ከ111 ዓመት በፊት ነበር፡፡ ብላታ መርስዔ ኀዘን ወልደ ቂርቆስ “የዘመን ታሪክ ትዝታዬ በዳግማዊ ምኒልክ ዘመነ መንግሥት” በሚለው የትዝታ ድርሳናቸው እንደጻፉት፣ የሆሳዕና በዓል በአክሱም ሥርዓት ዓይነት ሆኖ እንጦጦ ላይ መከበር የተጀመረው በ1898 ዓ.ም. መጋቢት 30 በሆሳዕና ዕለት ነው፡፡
ከአክሱም የመጡ አንድ መምህር ከበዓሉ ቀን ቀደም ብለው ጀምረው የሥነ ሥርዓቱን አፈጻጸም ለደብሩ ካህናትና ለሕፃናት መዝሙር አስጠንተዋል፡፡ በበዓሉ ዕለት አንዲቱን የበቅሎ ግልገል በወርቅ ጥልፍ የተለጠፈ ባለመረሻት (የበቅሎ የማዕርግ ልብስ፣ በልዩ ልዩ ሐሮች ተጠልፎ የተዘጋጀ ወርቀ ዘቦ) ኮርቻ ተጭኖባት ድባብ ደብበውላትና አጅበዋት ወደ ቤተ ክርስቲያን አመጡዋት፡፡ ዑደት ተደረገ፡፡ ከአክሱም የመጣው ያ የሆሳዕና በዓል ሥነ ሥርዓት ጃንሆይ ዳግማዊ ምኒልክና እቴጌ ጣይቱ መኳንንትም ሁሉ ባሉበት መከበሩ ተመዝግቧል፡፡


‹‹የበጋው መብረቅ›› - ሽኝት

‹‹የበጋው መብረቅ›› - ሽኝት

ፋሺስት ኢጣሊያ በአምስት ዓመቱ ወረራ (1928-1933) ወቅት በእርመኛ አርበኝነት ከተሰለፉት የቁርጥ ቀን ልጆች አንዱ ሌተና ጄኔራል ጃጋማ ኬሎ (1913-2009) ነበሩ፡፡ በኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት መንግሥት (1923-1967) እስከ ጄኔራል ማዕረግ የደረሱትና ‹‹የበጋው መብረቅ›› በሚል መጠሪያ የሚታወቁት ጃጋማ ኬሎ፣ በ96 ዓመታቸው መጋቢት 30 ቀን 2009 ዓ.ም. አርፈው በማግስቱ በመንበረ ጸባዖት ቅድስት ሥላሴ ካቴድራል ሥርዓተ ቀብራቸው ተፈጽሟል፡፡ በሥነ ሥርዓቱ ላይ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አፈጉባኤ አባዱላ ገመዳና የቀድሞው ፕሬዚዳንት ግርማ ወልደጊዮርጊስ ተገኝተዋል፡፡ 
ኦፈን ያ ጃጋማ!!
ኦፈን ያ ጃጋማ የበረሀው መብረቅ
አንተ ተሸኝተህ ከማን ጋር ሊዘለቅ።
ጣሊያን ግራ ገባው መብረቅ አይጨበጥ
ሲያስገመግም እንጂ አይታይ ሲያደፍጥ
ከቶ ምን ፍጥረት ነው እንዲህ የሚያራውጥ!!
ደንዲ አፋፉ ላይ ታይቷል ሲባል ጀግናው
ግንደበረት ወርዶ ጣልያንን አጨደው።
በቡሳ አቋርጦ… በሺ ላይ አድፍጦ
ዱከኖፍቱ አድሮ ጨሊያ ላይ ማልዶ…
ቦዳ አቦን ተሳልሞ ጊንጪ ላይ ብቅ አለ
በጠራራ ፀሐይ መብረቁን ነደለ።
‘ካፒቴኖ ጃጋማ… ካፒቴኖ’ ጣሊያን ቢማፀነው
 አገሬን ሳትለቅ ሰላም የለም አለው።
ተመለስ ጃጋማ የበረሀው መብረቅ
አንተ ተሸኝተህ ከማን ጋር ሊዘለቅ።
ባንዳ ተልከስክሶ ለጠላት ሊሸጣት
አገሬን ሲያስማማት
ክብሬን ሊያዋርዳት
‘ኢንተኡ ፣ ዲዴ’ ብሎ ጃጋማ ካለበት
በቁጣ ገንፍሎ መብረቁን ጣለበት።
ጠላትሽ ኢትዮጵያ ማደሪያ የለውም
የጃጋማ መብረቅ ምቾት አይሰጠውም።
የጠላት ጦር ሰፈር በጭንቅ ተሽመድምዶ
በጠራራ ፀሐይ መብረቅ መጣል ለምዶ
ጃጋማ ጃጋማ ጃጋማ ተወልዶ!!!
ኦፈን ያ ጃጋማ የበረሀው መብረቅ
አንተ ተሸኝተህ ከማን ጋር ሊዘለቅ።
-    ከታሪኩ አባዳማ (ሚያዝያ 1 ቀን 2009 ዓ.ም.)
*****



‹‹የበጋው መብረቅ›› ሌተና ጄኔራል ጃገማ ኬሎ

‹‹የበጋው መብረቅ›› ሌተና ጄኔራል ጃገማ ኬሎ

(1913-2009)
የጣሊያን ተስፋፊ ኃይል በ1888 ዓ.ም. ዓድዋ ላይ ድል በተመታ በ40 ዓመቱ  ኢትዮጵያን ዳግም ሲወር፣ ዱር ቤቴ ብለው ከዘመቱት እርመኛ አርበኞች ከግንባር ቀደምቱ ጎራ ይሰለፋሉ፡፡ ‹‹ኧረ ጥራኝ ጫካ ኧረ ጥራኝ ዱሩ…..›› ብለው በተለይ ከ1928 እስከ 1933 ዓ.ም. ለአምስት ዓመታት ከፍልሚያው ጎራ በተለይ በምዕራብ ኢትጵያ ከገነኑት የቁርጥ ቀን ልጆች አንዱ ነበሩ፡፡ ሌተና ጄኔራል ጃግማ ኬሎ፡፡ በሽምቅ (ጎሬላ) ውጊያ የተካኑት ‹‹የበጋው መብረቅ›› ጃገማ ገጸ ታሪካቸው እንዲህ ያዘክራል፡፡
ፋሺስቱ የጣሊያን መንግሥት በ1928 ዓ.ም. አገሪቷን በመውረር አዲስ አበባን ሚያዚያ 27 ቀን ከተቆጣጠረ በኋላ ወደ ምዕራቡ የአገሪቷ ክፍሎች በመስፋፋት ጭልሞና ጋጂ አካባቢን ተቆጣጥሮ ይዞታውን ለማስፋፋትና ለሚያደርገው ሙከራ የመሸጋገሪያ ምሽግ ጊንጪ አካባቢ በመሥራት ለመጠቀም ሙከራ ሲያደርግ የነበረ ቢሆንም፣ ሌተና ጄኔራል ጃግማ ኬሎ የመሸጋገሪያ መሥመሮችን በመዝጋትና የደፈጣ ውጊያ በማድረግ የጠላትን ጦር በእንቅስቃሴ ሲገቱ ቆይተዋል፡፡
የበጋው መብረቅ በጦር ሜዳ ውሏቸው በፋሺስቱ የጣሊያን ወራሪ ጦር ላይ ካገኙት አንፀባራቂ ድል አንዱ በኅዳር ወር 1933 ዓ.ም. የተገኘው ነው፡፡ ይህም የአዲስ ዓለምን ጽዮን ማርያም ምሽግ በመሰበር 70 የጣሊያን ወታደሮችን በመግደል፣ 1,500 ጠመንጃ በመማረክ፣ እንዲሁም 80 የወገን እስረኞችን በማስፈታት ከፍተኛ ወታደራዊ ድል ተቀዳጅተዋል፡፡
በመጋቢት 1933 ዓ.ም. በጭልሞ ምሽግና ጊንጪ አካባቢ በተደረገ ከፍተኛ ውጊያም የጠላት ጦር ቅስሙ ስለተመታ መኪና ያገኙት ወደ አምቦ ሲሸሹ ሌሎች ወደ አዲስ ዓለም የሸሹ ሲሆን የሸሹትን እግር በእግር መከታተል፣ በየመንገዱ በመቁረጥና በመበተን የጠላት ጦር ከጥቅም ውጭ እንዳደሩ ራሳቸው የጻፉት የግል የሕይወት ታሪካቸው ያትታል፡፡
የሌተና ጄኔራል የጦር ሜዳ ድል አድራጊነት ዝነኝነት በአገር ሁሉ እየናኘ የመጣ ሲሆን፣ በዚሁ በ1933 ዓ.ም. ወደ ጅማ ከዘመተው የደጃዝማች ገረሱ ዱኪ ጦር ጋርም  ወታደራዊ ቅንጅት በመፍጠር በደቡብ ምዕራብ የመሸገውን የፋሽስት ጦርን መውጪያና መግቢያ አሳጥተዋል፡፡
በገጸ ታሪካቸው እንደተወሳው፣ በፋሺስት ላይ የፈጸሙት የላቀ ጀብዱና ታላቅ ገድላቸው ‹‹የበጋው መብረቅ›› የሚል የጀግንነት ስያሜ የተሰጣቸው ጄኔራል ጃገማ አገሪቷ ነፃ ከወጣች በኋላና አፄ ኃይለሥላሴ ከእንግሊዝ ስደት እንደተመለሱ ከፍተኛውን ሚና ከተጫወቱት ድንቅ አርበኞች መካከል ስማቸው በግንባር ቀደምትነት ይጠቀሳል፡፡ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ጄኔራልን ለማየት ካረፉበት ቦታ ሲደርሱ ሠራዊታቸውን በማሰለፍ ብቻ አልተቀበሏቸውም፡፡
‹‹ገዳይ በልጅነቱ
ዶቃ ሳይወጣ ከአንገቱ
ጃጌ ጃገማቸው
እንደገጠመ የሚፈጃቸው
በአባት በእናቱ ኦሮሞ
ፍዳውን አስቆጠረ ከምሮ ከምሮ!›› በማለት በመፎከር ጭምር እንጂ፡፡
የኢትዮጵያ ሉዓላዊነት ከተረጋገጠ በኋላ ንጉሠ ነገሥቱ አፄ ኃይለ ሥላሴ መንግሥታቸውን ዳግም በየዘርፉ ሲያደራጁ፣ ፍጡነ ረድኤት ሆነው ከተሰለፉት መካከል ጄኔራል ጃገማ አንዱ ነበሩ፡፡ በውትድርናው ዓለም በተለያዩ ክፍለ ጦሮች በተለያዩ የኃላፊነት እርከኖች በመሥራት እስከ ሌተና ጄኔራልነት ደርሰዋል፡፡
በወቅቱ አጠራር ከሐረርጌ ተነጥሎ ራሱን የቻለው የባሌ ጠቅላይ ግዛት፣ እንዲሁም የሲዳሞ ጠቅላይ ግዛት ገዢና የግርማዊነታቸው እንደራሴ በመሆን አገልግለዋል፡፡ ከአራት አሠርታት አገራዊ አገልግሎት በኋላ በ1998 ዓ.ም. ጡረታ ቢወጡም በልዩ ልዩ ማኅበራዊ ተግባራት ውስጥ ከመሳተፍ ወደኋላ አላሉም፡፡
በ1983 ዓ.ም. የመንግሥት ለውጥን ተከትሎ የኢትዮጵያን አንድነት በሚያቀነቅኑ ፓርቲዎች ውስጥ ተሳታፊ ብቻ ሳይሆኑ ከፍተኛ አመራርነትንም ይዘው ነበር፡፡ ከነዚህም የኢትዮጵያ አንድነት ፓርቲ አባልና ፕሬዚዳንት በመሆን ከ1983-1990 ዓ.ም.፣ በኢትዮጵያዊነት ድርጅት ከ1988 ዓ.ም. ጀምረው ለበርካታ ዓመታት በምክትል ፕሬዚዳንትነት፣ ከሐምሌ 1987 ዓ.ም. ሕይወታቸው እስካለፈበት ጊዜ ድረስ የግርማዊ ቀዳማዊ አፄ ኃይለሥላሴ መታሰቢያ ድርጅት ተቀዳሚ ምክትል ፕሬዚዳንት በመሆን  ሠርተዋል፡፡ ከምድር ጦር፣ ከአየር ኃይልና ከባሕር ኃይል የተወጣጡ አንጋፋ መኰንኖች አማካይነት በ1998 ዓ.ም. የተመሠረተው የኢትዮጵያ አገር መከላከያ ቬተራንስ አሶሴሽን የመጀመርያው ሊቀመንበር ሆነው የተመረጡት ሌተና ጄኔራል ጃገማ ኬሎ  ነበሩ፡፡
 በቀድሞው ሸዋ ጠቅላይ ግዛት፣ በጅባትና ሜጫ አውራጃ በደንዲ ወረዳ ዩብዶ በሚባል ሥፍራ፣ ከአባታቸው ከአቶ ኬሎ ገሮና ከእናታቸው ከወ/ሮ ደላንዱ እናቱ ጥር 20 ቀን 1913 ዓ.ም. የተወለዱት ሌተና ጄኔራል ጃገማ ኬሎ፣ በአካባቢው በሚገኘው የቄስ ትምህርት ቤት ፊደል ከቆጠሩ በኋላ ወደ አዲስ አበባ በማቅናት ተፈሪ መኰንን ትምህርት ቤት ትምህርታቸውን ተከታትለዋል፡፡
ጄኔራል ጃገማ ለአገራቸው ላበረከቱት የላቀ አገልግሎት ከንጉሠ ነገሥት ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴና ከተለያዩ አገሮች ኒሻንና ሜዳዮችን ተሸልመዋል፡፡ ከነዚህም መካከል የኢትዮጵያ የክብር ኮከብ የአንገት ኒሻን፣ የቅዱስ ጊዮርጊስ የጦር ሜዳ ጀግና ሜዳይ ባለ ሁለት ዘንባባ፣ የዳግማዊ ምኒልክ ኒሻን ከአገር ውስጥ ሲጠቀሱ፣ ከውጭ አገሮችም ከእንግሊዝ፣ ከዩጎዝላቪያና ከላይቤሪያ የተለያዩ ኒሻኖችን አግኝተዋል፡፡
ባደረባቸው ሕመም ምክንያት ሕክምና ሲከታተሉ የቆዩት ጄኔራል ጃገማ በተወለዱ በ96 ዓመታቸው ዓርብ መጋቢት 30 ቀን 2009 ዓ.ም. አርፈው፣ ሥርዓተ ቀብራቸው በሣልስቱ እሑድ ሚያዝያ 1 ቀን በመንበረ ጸባኦት ቅድስት ሥላሴ ካቴድራል በወታደራዊ ሥርዓት ተፈጽሟል፡፡ ለክብራቸውም 21 ጊዜ ሲተኮስ አርበኞችና ወጣት ከያንያን ሽለላና ቀረርት ፉከራም አሰምተዋል፡፡
በመቶዎች የሚቆጠሩ በተገኙበት ሥነ ሥርዓት ላይ አፈ ጉባኤ አባዱላ ገመዳና የቀድሞው ፕሬዚዳንት ግርማ ወልደጊዮርጊስን ጨምሮ ንጉሣውያን ቤተሰብና የቀድሞ ሹማምንት ተገኝተዋል፡፡
ጄኔራል ጃገማ የአንድ ወንድ ልጅና የአምስት ሴት ልጆች አባት ነበሩ፡፡